Trong những năm gần đây, mô hình Hợp tác xã (HTX), nhất là các HTX phi nông nghiệp đã đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế-xã hội. Nhưng xét trên thực tế phải nói rằng kinh tế HTX nói chung và HTX phi nông nghiệp nói riêng hiệu quả hoạt động còn chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến hạn chế, yếu kém. Dưới đây là một số giải pháp phát triển các HTX phi nông nghiệp.
Thứ nhất, giải pháp đổi mới cơ chế quản lý tài chính. Đây là một yêu cầu cấp thiết có tác động trực tiếp đến quá trình phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTX phi nông nghiệp. Để làm được điều đó, đòi hỏi việc đầu tiên là phải xử lý dứt điểm các khoản nợ tồn đọng của các HTX phi nông nghiệp thời điểm từ năm 1999 trở về trước. Xử lý giãn nợ, khoanh nợ, xoá nợ thuế và các khoản phải nộp ngân sách nhà nước. Lập phương án giải quyết các khoản nợ tồn đọng theo từng khu vực, từng lĩnh vực kinh doanh ngành hàng như: Các khoản nợ của HTX phi nông nghiệp nợ doanh nghiệp nhà nước; HTX phi nông nghiệp nợ thuế và các khoản phải nộp ngân sách nhà nước; HTX phi nông nghiệp nợ các ngân hàng thương mại nhà nước. Xác định rõ tài sản của HTX gồm những gì; việc góp vốn, huy động vốn, thế chấp tài sản vay vốn phục vụ sản xuất kinh doanh như thế nào để từ đó có phương pháp quản lý. Đối với quản lý doanh thu, chi phí, cần có phương pháp hạch toán rõ ràng doanh thu của các HTX phi nông nghiệp từ đâu; các chi phí hợp lý gồm chi phí trực tiếp, gián tiếp, giá thành sản phẩm, dịch vụ… như thế nào là hợp lý? Vấn đề phân phối lãi của HTX phi nông nghiệp như thế nào? Cần minh bạch, cụ thể đối với từng ngành kinh doanh. Ví dụ, đối với HTX thủy sản thì như thế nào; HTX xây dựng như thế nào; HTX vận tải như thế nào?… Mặt khác, chế độ quản lý báo cáo tài chính cũng cần được nghiên cứu cụ thể để làm sao cơ quan quản lý có thể kiểm tra giám sát được hoạt động tài chính của các HTX phi nông nghiệp theo hướng tách bạch được các chỉ tiêu: bảng cân đối tài sản-bảng cân đối kế toán - báo cáo doanh thu, chi phí và phân phối lợi nhuận của HTX - bảng cân đối vốn, nguồn vốn của HTX. Các báo cáo cần được gửi cho các cơ quan quản lý tài chính, cơ quan thuế, cơ quan thống kê và phải được đảm bảo minh bạch, rõ ràng thể hiện rõ về nguồn vốn kinh doanh, quỹ HTX, công nợ, kết quả kiểm kê tài sản cuối năm và được công bố trước Đại hội xã viên thường niên.
Thứ hai, chính sách tài chính - tín dụng. Đối với kinh tế tập thể, kinh tế HTX thường là vốn rất ít nên vấn đề cấp thiết cần có chính sách tài chính, cơ chế tín dụng đặc biệt nhằm tăng cường cao độ huy động nguồn vốn cho sản xuất kinh doanh. Đối với các HTX cũ, nay chuyển đổi theo Luật HTX mới cần xác định rõ là tài sản làm vốn không chia thuộc sở hữu chung. Khuyến khích các xã viên góp vốn bằng tiền, tài sản, giá trị quyền sử dụng đất… để tăng thêm vốn kinh doanh cho HTX, công khai hoá những đóng góp của các thành viên HTX. Đối với HTX chuẩn bị thành lập mới thì sáng lập viên được hỗ trợ thông tin tư vấn kiến thức về HTX đặc biệt là đăng ký kinh doanh và cơ chế quản lý tài chính tín dụng. Cần có cơ chế mở đối với HTX trong việc giao đất không thu tiền sử dụng đất và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các HTX có nhu cầu xây dựng trụ sở, nhà kho, sân phơi… quá trình hoạt động kinh doanh được ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, được thành lập quỹ hỗ trợ phát triển HTX. Đặc biệt, đối với chính sách tín dụng, cần có sự nhìn nhận, đổi mới thực sự, coi HTX cũng là một loại hình doanh nghiệp, họ cần được đối xử trong các quan hệ tín dụng bình đẳng như các doanh nghiệp, các thành phần kinh tế khác. Ngoài ra, do HTX là một mô hình đặc thù nên các tổ chức tín dụng cần tạo thuận lợi và có cơ chế linh hoạt về thủ tục vay vốn cho các tổ hợp tác, HTX phi nông nghiệp, cho phép được dùng tài sản làm thế chấp có nguồn gốc hình thành từ vốn vay; hoặc được vay vốn bằng tín chấp, vay vốn theo dự án sản xuất kinh doanh. Tiến tới hệ thống kinh tế tập thể nói chung và HTX phi nông nghiệp nói riêng có các quỹ hỗ trợ phát triển, quỹ bảo lãnh tín dụng cho kinh tế HTX.
Thứ ba, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sản xuất kinh doanh gắn với công nghiệp chế biến, thị trường tiêu thụ sản phẩm. Bởi thực tế địa lý nước ta được phân bố ba vùng rõ rệt đồng bằng - trung du - miền núi, do vậy, mỗi vùng, miền, thậm chí mỗi địa phương đều có thế mạnh riêng cần có sự quy hoạch phát triển cho phù hợp. Xác định cơ cấu đầu tư, lĩnh vực ưu tiên cùng với chính sách khuyến khích phát triển từng ngành, lĩnh vực. Tránh tình trạng ở cùng một địa phương mà mạnh ai nấy làm, đồng loạt thành lập các HTX vận tải, xây dựng hay dịch vụ mà thiếu những thông tin thị trường quy hoạch cần thiết để rồi đồng loạt rơi vào tình trạng thua lỗ kinh doanh kém hiệu quả gây nên mất lòng tin của xã viên đối với mô hình kinh tế HTX.
Thứ tư, chính sách hỗ trợ tiếp thị và mở rộng thị trường. Đây là một yếu tố khá quan trọng đối với các HTX phi nông nghiệp. Vì vậy, để các HTX phi nông nghiệp có điều kiện phát triển một cách hiệu quả đòi hỏi các ngành, các địa phương, các hiệp hội ngành nghề và liên minh HTX cần hỗ trợ xúc tiến thương mại, cung cấp thông tin, tìm kiếm thị trường, đối với dự án được cấp có thẩm quyền phê duyệt, tổ chức giới thiệu và hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm cho các HTX, liên HTX một cách hiệu quả, thiết thực. Tổ chức một quy trình xuyên suốt cho các HTX cùng doanh nghiệp ký hợp đồng chế biến, tiêu thụ sản phẩm với xã viên. Cung ứng vật tư, phân bón, thức ăn chăn nuôi, hướng dẫn quy trình kỹ thuật và thu mua sản phẩm cho các HTX…
Thứ năm, tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước đối với HTX phi nông nghiệp bằng cách tăng cường kiểm tra giám sát các HTX trong việc thực hiện luật, chủ trương chính sách của Nhà nước nhưng không can thiệp sâu vào hoạt động cụ thể của HTX. Củng cố lại hệ thống chuyên trách quản lý HTX ở từng bộ, ngành, xuống tận cơ sở tránh tình trạng trùng chéo về chức năng quản lý giám sát.
Tạo điều kiện hỗ trợ, thông qua các chương trình dự án để có kế hoạch hỗ trợ trực tiếp cho nông dân. Đối với Nhà nước, các doanh nghiệp nhà nước cần mở rộng liên doanh, liên kết, tạo điều kiện cho các HTX làm đại lý, ủy thác bao tiêu sản phẩm lâu dài…
Có như vậy, mô hình HTX mới có thể nâng cao hiệu quả, phát triển sản xuất kinh doanh, mở rộng thị trường góp phần phát triển kinh tế-xã hội trong thời gian tới.
Nguồn: Tạp chí Ngân hàng, số 9 năm 2005