Dịch cúm gia cầm đã bùng phát ở nước ta cuôi snăm 2003 đầu năm 2004. Đến cuối năm 2004 đầu năm 2005, dịch cúm gia cầm lại tái phát. Số lượng gia cầm bị tiêu huỷ, số người bị vi rút H5N1 ngày càng tăng, có thể nói là thay đổi theo từng giờ trong thời gian có dịch; thiệt hại của nền kinh tế, của sản xuất chăn nuôi khó có thể kể xiết. Nhưng những vấn đề đáng quan tâm và vô cùng nan giải là những diễn biến phức tạp của dịch bệnh này.
Điểm lại đợt dịch cúm gia cầm năm 2003 – 2004, chúng ta thấy rằng các đàn gia cầm được phát hiện thấy bệnh nhờ vào sự xuất hiện triệu chứng của bệnh và gia cầm chết ồ ạt, nhất là trên các đàn gà. Thế nhưng đợt dịch 2004 – 2005 hiện tại, nhiều địa phương đã gián tiếp phát hiện được vi rút cúm H5N1 sau khi đã thực hiện việc xét nghiệm các mẫu máu của gia cầm. Trong khi các mẫu xét nghiệm của nhiều đàn vịt cho kết quả dương tính với vi rút H5N1 nhưng chúng vẫn bình thường; các hoạt động ăn uống, tỷ lệ đẻ trứng vẫn không thấy giảm sút. Những ý tưởng ban đầu nhận định rằng thủy cầm có thể trở thành vật mang trùng. Nhưng cho đến nay, đã có một số đàn gà lẫy mẫu xét nghiệm có kết quả dương tính với vi rút H5N1 mà vẫn chưa có dấu hiệu phát bệnh. Một vấn đề được đặt ra: Phải chăng gia cầm đã có cơ chế thích nghi để chống chịu được vi rút H5N1? Sự kiện này có tính hai mặt khá phức tạp: đối với vật nuôi đó là một chuyển biến tích cực, tiến gần tới sự thích nghi có thể mang trùng giống như dã cầm; mặt khác đối với con người tính nguy hiểm của mầm bệnh lại tăng lên vì khó phát hiện gia cầm bệnh để áp dụng các biện pháp phòng chống trong quá trình nuôi dưỡng, tiếp xúc và sử dụng gia cầm và các sản phẩm của gia cầm làm thực phẩm.
Vấn đề truyền lây vi rút H5N1 từ gia cầm sang người vẫn chưa được xác định rõ. Những nghiên cứu ban đầu xác định con đường xâm nhập chủ yếu của vi rút H5N1 vào cơ thể con người là qua đường hô hấp. Nhưng các yếu tố truyền lây vẫn rất phức tạp. Qua thực tiễn chúng ta thấy rằng những đối tượng có nguy cơ cao trong việc nhiễm vi rút H5N1 như người giết mổ gia cầm chuyên nghiệp, người chăn nuôi gia cầm, các thú y viên.. vẫn chưa phải là nhóm chiếm tỷ lệ cao thuyết phục trong số các bệnh nhân bị nhiễm vi rút H5N1. Do đó việc tìm kiếm các biện pháp phòng tránh vẫn chưa được xây dựng một cách có hệ thống và có sức thuyết phục cao.
Nếu việc tìm thấy kháng thể kháng vi rút H5N1 của gia cầm là khá dễ dàng, thì việc tìm kiếm sự có mặt của vi rút H5N1 trong các bệnh phẩm lấy từ các đàn gia cầm đã dương tính với vi rút H5N1 bị chết là vô cùng khó khăn. Từ đó việc kết luận chính xác nguyên nhân gia cầm bị chết không còn là chuyện đơn giản. Đây là diễn biến mới nhất của dòng vi rút này.
Việc xử lý tiêu hủy các đàn gia cầm bị nhiễm bệnh trong các đợt dịch cúm đã và đang xảy ra cho chúng ta thấy chúng ta mới chỉ thực hiện được việc phòng nhiễm vi rút H5N1 từ gia cầm qua người mà chưa có biện pháp bảo vệ vật nuôi. Việc cứu chữa cho người bị nhiễm vi rút H5N1 hầu như chúng ta chưa có được phác đồ điều trị mang lại hiệu quả cao, khả năng cứu sống được những bệnh nhân bị nhiễm rất mong manh. Trong khi đó gia cầm đã có những dấu hiệu có thể “chung sống” với vi rút H5N1. Có thể nói đây là một hướng gợi mở cho các ngành khoa học nghiên cứu cơ chế kháng bệnh, tìm kiếm biện pháp chữa trị cho con người đối với căn bệnh này.
Mặt khác, việc tiêu hủy gia cầm bị nhiễm vi rút H5N1 thực chất là giải pháp tạm thời, bởi vì chúng ta không thể tiêu diệt triệt để chúng. Nhiều ý kiến cho rằng cần tiêu huỷ triệt để các đàn gia cầm nhiễm vi rút H5N1, chịu tổn thất lớn một lần còn hơn là để dịch xảy ra lai rai năm này sang năm khác. Thực tế vi rút H5N1 sẽ luôn luôn tồn tại trong tự nhiên. Các loài dã cầm, nhất là vịt trời là nguồn gieo rắc vi rút H5N1 trong thiên nhiên. Việc gia cầm tiếp tục bị nhiễm vi rút H5N1 rồi bùng phát dịch cúm trên gia cầm chỉ là vấn đề thời gian và điều kiện thích hợp.
Những biến đổi của sinh vật trong tự nhiên cả sinh vật gây hại và sinh vật bị gây hại, là một quá trình đấu tranh sinh tồn khốc liệt để tồn tại. Gia cầm ít nhiều đã có những biến đổi nhất định để tự bảo vệ mình trước vi rút H5N1. Chúng ta thực hiện việc tiêu hủy ồ ạt gia cầm là vì sự sống của con người, nhưng mặt khác cũng làm giảm khả năng đấu tranh sinh tồn của chúng trong tự nhiên. Chắc chắn con người còn phải tiếp tục nghiên cứu, tìm tòi để giải quyết nghịch lý này. Ngoài việc nghiên cứu, phát minh của các nhà khoa học, sự tác động của con người trong lĩnh vực sản xuất chăn nuôi và quản lý nhà nước có ý nghĩa quan trọng trong việc khống chế bệnh cúm gia cầm.
Tác giả: Đinh Long Toàn
Nguồn: TC Khoa học và Sáng tạo, số 31, 3/2005, tr. 28, 33.
********************************