Trong những năm đổi mới, dưới tác động của các chính sách kinh tế phù hợp, cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên, từ người bản xứ đến người Kinh, người dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc di cư tự do hoặc có tổ chức đến Tây Nguyên đều chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng: đất nào cây ấy. Nhờ đó, sản xuất nông nghiệp trong vùng có bước phát triển mới cả về lượng và chất theo hướng kinh tế hàng hóa. Nhiều mô hình kinh tế trang trại gia đình, kinh tế đồi rừng, vườn rừng, hộ chuyên canh cà phê, chuyên nuôi bò đàn, thịt lợn hướng nạc... hình thành và phát triển nhanh chóng. Các thế mạnh của Tây Nguyên như: phát triển hộ lâm nghiệp, hộ cây công nghiệp, hộ chăn nuôi đại gia súc trên cơ sở thâm canh, sử dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới vào sản xuất được phát huy và đem lại kết quả tích cực.
Kinh tế nông hộ phát triển, thúc đẩy cơ cấu sản xuất nông nghiệp chuyển đổi theo cơ chế thị trường và phù hợp với hệ sinh thái, tiềm năng của Tây Nguyên. Nhiều vùng cao su, cà phê, lương thực, dâu tằm, cây công nghiệp ngắn ngày, chănnuôi tập trung... chủ yếu do lực lượng nông hộ đảm nhận. Kết quả bước đầu của một số mô hình kinh tế vườn đồi, vườn rừng, trang trại gia đình về phát triển cây công nghiệp dài ngày, nông, lâm kết hợp của đồng bào Kinh và đồng bào dân tộc, cũng như vườn khoán đối với nông trường viên đã khai thác có hiệu quả các nguồn lực nông nghiệp, phát huy được thế mạnh tự nhiên của địa phương, tăng thu nhập, cải thiện đời sống người lao động.
Việc thừa nhận hộ là đơn vị kinh tế tự chủ được sự đổi đời cho nông dân Tây Nguyên. Việc giao đất, giao rừng ngày càng ổn định gắn với lợi ích kinh tế quả là động lực thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Nhiều nông dân Tây Nguyên từ chỗ thiếu ăn, thiếu ở nay đã no đủ và giàu có. Sản xuất tăng, năm sau cao hơn năm trước. Tuy không phải là vùng có thế mạnh về sản xuất lương thực nhưng sản lượng lương thực có hạt vẫn tăng nhanh: năm 1995: 542 nghìn tấn; năm 2000: 907 nghìn tấn và năm 2004 đạt trên 1,4 triệu tấn. Lương thực bình quân đầu người do đó cũng tăng nhanh theo thời gian, từ 160 kg lên 214 kg và 310 kg trong thời gian tương ứng. Từ năm 2003 đến năm 2004, Tây Nguyên đã đạt bình quân lương thực đầu người trên 300 kg/năm nên về cơ bản tự túc được lương thực cho 4,66 triệu dân (2004), không còn phụ thuộc vào các tỉnh Nam bộ như trước đây dù cho dân số tăng thêm 2,73 triệu người so với năm 1985 (1,93 triệu người).
Các loại cây công nghiệp lâu năm và chăn nuôi gia súc là thế mạnh của Tây Nguyên, sau đổi mới chuyển giao cho hộ nông trường viên và hộ nông dân đảm nhận nên phát triển nhanh: diện tích cây công nghiệp lâu năm năm 1985 mới có 238 nghìn ha tăng lên 618 nghìn ha năm 2000 và 633 nghìn ha năm 2004 và ước 640 nghìn ha năm 2005. Tương tự như vậy, diện tích cà phê từ 147 nghìn ha tăng lên 468 nghìn ha, 450 nghìn ha và 452 nghìn ha; diện tích cao su từ 41 nghìn ha tăng lên 82 nghìn ha, 85 nghìn ha và 88 nghìn ha; diện tích chè (Lâm Đồng) từ 11 nghìn ha lên 18 nghìn ha; 20,5 nghìn ha và 22 nghìn ha trong 4 năm tương ứng. Chăn nuôi gia súc, gia cầm có bước phát triển mới: đàn bò năm 2004 đạt trên 50 vạn con gấp 2 lần, đàn lợn 1,4 triệu con gấp 3 lần so với năm 1985.
Ở Đắk Lăk (cả Đắk Nông) đến năm 2004, nhiều xã không còn hộ du canh, du cư, kinh tế nông nghiệp phát triển toàn diện theo hướng hàng hóa. Một số mô hình mới xuất hiện, trong đó xã Eaphê (huyện Krôngpắc) được coi là điểm sáng của Tây Nguyên trong thời kỳ đổi mới. Xã có 1.660 hộ trong đó có 768 hộ đồng bào sản xuất giỏi, thu nhập hàng năm từ 12 triệu đồng trở lên, có hộ thu hơn 100 triệu đồng từ VAC, nhiều hộ có năng suất lúa nước đạt từ 8 - 10 tấn/ha, nhiều hộ trồng cà phê có năng suất kỷ lục 4 - 4,5 tấn nhân/ha... (mức trung bình cà phê là 2 tấn nhân/ha). Nhiều hộ đồng bào mua sắm được phương tiện sản xuất, sinh hoạt loại đắt tiền. Hệ thống điện thoại đã được xã trang bị đến thôn trưởng để điều hành sản xuất.
Ở Gia Lai cũng có nhiều "điểm sáng" về kinh tế của đòng bào bản địa như G'la, Hà Bầu. Nổi bật là G'lăk thuộc huyện Mang Yang, xã có hơn 7.000 dân với 1.250 hộ dân tộc Ba Na, thu nhập bình quân lương thực hơn 400 kg/người, chăn nuôi bò phát triển mạnh, nhiều hộ nuôi 30 đến 40 con, năng suất lúa đạt 44,9 tạ/ha, cơ cấu nông nghiệp chuyển dịch theo hướng tiến bộ. Năm 2004 đàn bò Gia Lai đạt 286,4 nghìn con, tăng gấp 3 lần năm 1975 và đứng hàng đầu cả nước về số lượng. Về trồng trọt, Gia Lai là vùng trọng điểm sản xuất ngô: 130 nghìn ha.
Ở Lâm Đồng, sau đổi mới, nông nghiệp phát triển đa dạng, ngày càng có nhiều vùng chuyên canh cây công nghiệp, nuôi bò đàn, trồng rau cao cấp xuất khẩu. Đến nay, toàn tỉnh có gần 50.000 ha cây công nghiệp dài ngày, tăng gấp 6 lần so với năm 1985. Hộ trồng dâu nuôi tằm ngày càng tăng, cây dâu trở thành vùng nguyên liệu lớn. Sau 30 năm giải phóng, Lâm Đồng đã hình thành thêm 86 điểm kinh tế mới... Các cụm kinh tế, kỹ thuật ngày càng nhiều ở vùng sâu, vùng xa như Đạ Tẻ, Cát Tiên, Lán Tranh... Hộ cà phê, dâu tằm là những hộ hàng hóa chính của huyện Hà Lâm, Bảo Lộc. Riêng Hà Lâm hiện có hơn 1.000 nông hộ sản xuất giỏi, cá biệt có hộ thu hơn 600 triệu đồng/vụ cà phê.
Sản xuất nông nghiệp Tây Nguyên tăng trưởng khá trong những năm đổi mới đã góp phần thúc đẩy các mặt kinh tế, văn hóa, xã hội địa bàn phát triển, các thế mạnh về nông nghiệp được sử dụng có hiệu quả cao, năm sau cao hơn năm trước, những khó khăn ngày càng giảm, giảm bớt gánh nặng cho Nhà nước. Kết quả đó đã góp phần giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, làm thất bại mọi âm mưu chia rẽ đoàn kết dân tộc của các thế lực thù địch. Đó chính là những bó hoa tươi thắm chào mừng ngày kỷ niệm 30 năm giải phóng Tây Nguyên.
Tác giả: PGS. Ts. Nguyễn Sinh Cúc
Nguồn: TC Sinh hoạt lý luận, số 2/2005, tr. 15-19.
********************************