Lạc là cây họ đậu, sau khi thu hoạch củ thì thân lá xanh vẫn còn rất nhiều chất dinh dưỡng, khối lượng thân lá lạc đạt 8-10 tấn/ha, như vậy sản lượng thân lá lạc của nước ta ước tính đến 1,5 triệu tấn. Khối lượng chất xanh này dùng để chế biến thức ăn cho gia súc quả là con số không nhỏ, đặc biệt nếu để ủ chua và bảo quản làm thức ăn cho gia súc vào mùa đông, luôn là mùa thiếu thức ăn xanh, thì ý nghĩa lại càng to lớn.
Chuẩn bị thân lá lạc để ủ
Thân lá lạc sau khi thu hoạch củ, cắt bỏ phần gốc già, cắt ngắn thành các đoạn ngắn 8-10cm, tãi ra sân (không phơi nắng) để hong cho thân lá héo bớt trước khi ủ. Nên tập trung sơ chế thân lá lạc dứt điểm trong 1-2 ngày sau thu hoạch củ để có thể tiến hành ủ chua tập trung toàn bộ lượng nguyên liệu cần ủ.
Song song với việc chuẩn bị thân lá lạc, ta chuẩn bị thêm một số thành phần khác như cám, gạo, muối.. với tỷ lệ 100kg thân lá lạc dùng 6-7kg cám (có thể thay cám bằng bột sắn hay bột khoai lang...), 0,5kg muối ăn.
Chuẩn bị hố ủ
Có thể ủ trong hố đất hay xây bể để ủ, song dù làm bằng cách nào thì hố ủ cần đáp ứng các yêu cầu: thành hố phải chắc để có thể đầm nén chặt các vật liệu ủ; thành hố phải kín không để nước ngấm vào khối ủ, đồng thời đảm bảo khối ủ có thể lên men yếm khí. Nhìn chung nếu có bể xây là tốt nhất. Bể xây có thể nửa nổi nửa chìm, kích thước bể lớn nhỏ tùy theo các hộ gia đình ủ nhiều hay ít, song mỗi mét khối bể ủ được 5-6 tạ thân lá lạc. Trường hợp không có bể xây mà ủ bằng hố đào, cần chọn nơi cao ráo không có nước, thành hố đất rắn chắc và chuẩn bị sẵn giấy nilon, vải mưa... để lót. Không để nước ngấm vào nguyên liệu gây thối hỏng sản phẩm.
Tiến hành ủ
100kg thân lá lạc đã cắt ngắn, 6-7kg cám gạo và 0,5kg muối ăn tộn đều ở bên ngoài rồi đưa vào khối ủ (nếu nguyên liệu khô quá nên phun một ít nước để trộn đều nguyên liệu và các phụ gia với nhau). Xếp nguyên liệu ủ theo lớp, cứ 20cm thì lấy dụng cụ (vồ, đầm) để đầm nén chặt, rồi cứ thế, xếp tiếp đến hết nguyên liệu. Việc đầm nén chặt nguyên liệu ủ có ý nghĩa hết sức quan trọng để tạo chất lượng sản phẩm ủ chua sau này: càng nén chặt, quá trình lên men yếm khí càng tốt, tạo sản phẩm càng ngon.
Sau khi xếp và nén chặt thân lá lạc, dùng giấy nilon hay bao tải dứa, lá chuối... phủ kín lên trên, lấy đất tơi phủ kín nén chặt lên trên tạo thành hình mui rùa trên miệng hố ủ. Sau một tuần, khối ủ ngót xuống, lại tiếp tục đầm nén. Cần che phía trên hố không để nước mưa ngấm vào khối ủ. Khi khối ủ được 50-60 ngày là có thể lấy thức ăn cho gia súc ăn. Thân lá lạc ủ tốt có màu vàng nhạt, mùi thơm đặc trưng của sản phẩm lên men, vị hơi chua (pH 4,2-4,5). Thân lá lạc ủ chua có thể cho trâu bò, lợn, dê ăn rất thích.
Khi lấy thức ăn ủ chua khỏi hố cần lấy dần, ăn đến đâu lất đến đó, không đổ thức ăn thừa trở lại hố ủ. Khi lấy thức ăn, cẩn thận phủ kín lại khối thức ăn ủ chua sao cho môi trường càng kín càng tốt, sẽ giữ thức ăn được lâu. Nếu giữ cẩn thẩn, thức ăn ủ chua có thể giữ được 3-4 tháng mà chất lượng vẫn tốt.

Nguồn: Nông thôn ngày nay, Số 118, 15/6/2005