Thực trạng và giải pháp đẩy mạnh công tác khoa học và công nghệ địa phương
Trong những năm qua, nhất là sau khi có Kết luận của Hội nghị Trung ương 6 khóa (IX) về khoa học và công nghệ (KH&CN), hoạt động KH&CN địa phương đã có nhiều chuyển biến tích cực, đóng góp quan trọng vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội tại các địa phương trên cả nước. Những thành tích của công tác KH&CN địa phương đã khẳng định trong Báo cáo sơ kết tình hình và kết quả thực hiện Kết luận của Hội nghị Trung ương 6 (khóa IX) về KH&CN do Ban Khoa giáo Trung ương và Ban Cán sự đảng Bộ KH&CN trình Ban Bí thư Trung ương Đảng tháng 3/2005.
Tuy nhiên, bên cạnh những tác động to lớn vào sản xuất và đời sống, công tác KH&CN địa phương vẫn còn những mặt hạn chế cần sớm được khắc phục. Trên cơ sở các kết quả khảo sát thực tế về công tác KH&CN địa phương trong thời gian gần đây, chúng tôi mạnh dạn nêu lên những tồn tại và đề xuất một số giải pháp đẩy mạnh công tác KH&CN địa phương trong thời gian tới.
1. Thực trạng
1.1 Về cơ chế, chính sách cho KH&CN
- Đầu tư cho KH&CN ở địa phương còn chưa đủ, rơi vào tình trạng đầu tư phân tán, dàn trải và trùng lắp. Thêm vào đó, cơ chế quản lý tài chính của các chương trình, đề tài, dự án rất phức tạp, thủ tục rườm rà, chưa phù hợp với đặc thù của hoạt động KH&CN địa phương.
- Đối với cơ quan quản lý nhà nước về KH&CN ở cấp tỉnh, thành phố, công việc chủ yếu vẫn nặng nề về xây dựng, xét duyệt, tuyển chọn, nghiệm thu, đánh giá các chương trình đề tài, dự án – đây là quá trình còn mang nặng dấu ấn của cơ chế kế hoạch hóa tập trung, hành chính, bao cấp – trong khi đó thực tiễn của sản xuất và đời sống ở cơ sở đang đòi hỏi một cơ chế quản lý KH&CN năng động hơn, trực tiếp hơn với các doanh nghiệp và hộ sản xuất.
- Đối với cấp huyện, tuy rất cần có KH&CN để triển khai các chương trình phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện nhưng lại không có cơ quan tham mưu, quản lý chuyên trách về KH&CN, thiếu lực lượng KH&CN chuyên nghiệp để triển khai các đề án về KH&CN, chưa kể đến việc thiếu những căn cứ pháp lý về phân cấp cho cấp huyện trong công tác KH&CN, nên tuy nhận thức được tầm quan trọng của KH&CN, nhưng lực bất tòng tâm, rất khó khăn trong việc tổ chức được một cách có hiệu quả các hoạt động KH&CN trên địa bàn.
- Đối với cấp xã, nhiều cơ chế, chính sách về KH&CN chưa thực sự vươn tới cấp xã, trừ một số dự án hỗ trợ kỹ thuật của tỉnh, huyện triển khai cụ thể trên địa bàn xã, có thể nói cấp xã hầu như chưa thể xác định rõ được những công việc cần phải làm để đưa KH&CN vào thực tế cuộc sống của xã. Các văn bản hướng dẫn của Trung ương và của tỉnh thường rất chung chung và mang đậm tính chất vĩ mô, khiến cấp xã rất khó nắm bắt và vận dụng được vào điều kiện cụ thể của cơ sở.
1.2 Về hệ thống tổ chức bộ máy và nhân lực cho hoạt động KH&CN địa phương:
- Nói chung, tổ chức bộ máy hành chính của các sở KH&CN tương đối hoàn thiện, bước đầu đáp ứng yêu cầu của công tác quản lý hoạt động KH&CN trên địa bàn tỉnh, song các đơn vị sự nghiệp như trung tâm ứng dụng và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, trung tâm tin học và thông tin KH&CN của tỉnh còn thiếu cán bộ, trang thiết bị thiếu thốn, nên các hoạt động triển khai thử nghiệm còn nhiều hạn chế. Bên cạnh đó, lực lượng cán bộ chuyên nghiệp làm nhiệm vụ nghiên cứu khoa học còn ít, chủ yếu vẫn phải dựa vào cán bộ, công chức của cơ quan quản lý nhà nước trong tỉnh hoặc các cán bộ chuyên môn đã nghỉ hưu, do vậy hiệu quả của công tác nghiên cứu - triển khai còn hạn chế.
- Tuy ở một số huyện, thị đã bố trí được một cán bộ chuyên trách, một số huyện, thị khác đã bố trí một cán bộ kiêm nhiệm công tác quản lý KH&CN cấp huyện, nhưng do khối lượng công việc quá lớn, trình độ cán bộ chưa đáp ứng được yêu cầu và do cơ chế, chính sách đối với KH&CN cấp huyện chưa tường minh nên công tác tham mưu, chỉ đạo và tổ chức thực hiện các hoạt động KH&CN trên địa bàn huyện còn nhiều khó khăn, kém hiệu quả.
- Cấp xã, thị trấn không có cán bộ chuyên trách về KH&CN nên chủ yếu phải dựa vào nhận thức, hiểu biết và sự năng động của cấp ủy cũng như chính quyền địa phương về KH&CN. Các kênh chuyển giao tiến bộ kỹ thuật có hiệu quả nhất hiện nay là: trung tâm học tập cộng đồng, các dự án của trung ương, của tỉnh hoặc của các tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước triển khai trên địa bàn. Tuy nhiên, khả năng tương tác, phối hợp của cấp xã với các kênh chuyển giao này còn hạn chế do trình độ của cán bộ xã ở nhiều nơi chưa theo kịp các tri thức KH&CN mới.
- Đặc điểm nổi bật nhất của vấn đề nhân lực KH&CN địa phương hiện nay là thiếu hụt nghiêm trọng lực lượng cán bộ trung cấp và nhân viên kỹ thuật. Do cơ chế hành chính bao cấp nên các tổ chức sự nghiệp của nhà nước và của tỉnh không có biên chế và quỹ lương để thu hút lực lượng này, trong khi đó lại chưa có cơ chế, chính sách ưu đãi đủ mạnh để hình thành và phát triển các tổ chức dịch vụ KH&CN nông thôn có khả năng tự trang trải kinh phí để hoạt động.
1.3 Về vai trò của các thành tố trong hệ thống chính trị địa phương đối với công tác KH&CN.
- Trong sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, sự điều hành của chính quyền địa phương về công tác KH&CN nhiều khi còn thiếu sự chủ động, sáng tạo; tư tưởng ỷ lại, trông chờ, rập khuôn… Một nguyên nhân quan trọng là do hạn chế về trình độ, hiểu biết và năng lực quản lý KH&CN của đội ngũ cán bộ chủ chốt ở cơ sở. Nguyên nhân khác nữa là do thiếu sự phân công, phân cấp rõ ràng về nhiệm vụ, trách nhiệm, nghĩa vụ, quyền hạn của cấp cơ sở đối với hoạt động KH&CN
- Các tổ chức chính trị - xã hội ở địa phương như hội nông dân, hội phụ nữ, đoàn thanh niên… rất nhiệt tình và có tinh thần trách nhiệm trong công tác KH&CN, nhưng hoạt động còn nặng về bề nổi và thiên về chỉ đạo hành chính chưa chưa thực sự mang tính khoa học và phong cách chuyên nghiệp trong công tác chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, do đó kết quả, hiệu quả hoạt động của các tổ chức này trong công tác KH&CN còn hạn chế tuy có mang lại một số yếu tố tích cực xét về phương diện phong trào.
2. Đề xuất
- Mọi chương trình, dự án kinh tế - xã hội của địa phương phải dựa vào KH&CN, xuất phát từ KH&CN và được thực hiện bằng giải pháp KH&CN, và ngược lại, mọi chương trình, dự án, đề tài KH&CN phải xuất phát từ đòi hỏi của thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội và phải phục vụ trực tiếp cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
- Ưu tiên các nghiên cứu ứng dụng, các hoạt động chuyển giao tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất nông – lâm – ngư nghiệp, các hoạt động đổi mới công nghệ trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ của địa phương, tránh chạy đua theo các nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu lý thuyết thuần túy.
- Kết hợp chặt chẽ năng lực nội sinh của địa phương với các yếu tố ngoại lực để phát triển KH&CN, trong đó cần chú trọng phát triển các dự án kinh tế của địa phương nhằm thu hút nhân lực KH&CN trong và ngoài địa phương tham gia, thông qua đó để đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực tại chỗ của địa phương.
- Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp ủy, sự điều hành trực tiếp của chính quyền địa phương đi liền với đẩy mạnh công tác xã hội hóa hoạt động KH&CN, phi hành chính hóa công tác quản lý KH&CN địa phương
3. Giải pháp
- Tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến, giáo dục bằng nhiều hình thức phong phú đối với cán bộ, đảng viên và nhân dân địa phương về vai trò của KH&CN trong sản xuất và đời sống. Đồng thời, tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng tri thức KH&CN và kiến thức quản lý KH&CN cho cán bộ đảng và chính quyền địa phương, nhất là đối với cán bộ chủ chốt ở cơ sở.
- Tăng cường đầu tư cho KH&CN địa phương để đảm bảo đạt mức chi tối thiểu 2% chi ngân sách địa phương cho hoạt động KH&CN. Đổi mới cơ chế quản lý tài chính của các chương trình, đề tài, dự án cho phù hợp với đặc thù của hoạt động KH&CN địa phương
- Cân đối tài chính giữa nhiệm vụ tiến hành các chương trình, dự án, đề tài và nhiệm vụ hỗ trợ đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp địa phương, theo hướng ưu tiên các nghiên cứu ứng dụng và ưu tiên các hoạt động đổi mới công nghệ
- Bố trí tối thiểu một cán bộ chuyên trách quản lý KH&CN nằm trong phòng kinh tế của UBND huyện, thị xã, ở những huyện có nhu cầu lớn và có hoạt động KH&CN mạnh thì có thể thành lập riêng một phòng quản lý KH&CN cấp huyện. Việc sắp xếp tổ chức, biên chế quản lý KH&CN cấp huyện nên giao toàn quyền cho UBND tỉnh quyết định trên cơ sở đề nghị của các huyện và sở KH&CN. Xác định rõ tiêu chuẩn công chức chuyên trách quản lý KH&CN cấp huyện theo hướng tối thiểu tốt nghiệp đại học về kỹ thuật - nhất là các ngành kỹ thuật nông, lâm, ngư nghiệp; có sức khỏe tốt, có khả năng tham mưu và tổng hợp tốt.
- Cần có các quy định rõ về chức năng, nhiệm vụ, nội dung của hoạt động KH&CN cấp huyện, quy định phải cụ thể, phù hợp và khả thi trong điều kiện nhân lực KH&CN của địa phương. Đồng thời, cần có quy định phân cấp rõ hơn cho cấp huyện trong việc tổ chức triển khai các hoạt động KH&CN trên địa bàn huyện.
- Đối với cấp xã, cần có văn bản hướng dẫn cụ thể để cán bộ chủ chốt cấp xã nắm được những công việc cần phải tổ chức triển khai trên địa bàn xã. Gắn hoạt động khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư với hoạt động của trung tâm học tập cộng đồng dưới sự chỉ đạo trực tiếp của cấp ủy và chính quyền nhằm mục đích phổ biến tri thức KH&CN, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho nhân dân
- Xây dựng cơ chế, chính sách khuyến khích, hỗ trợ hình thành các tổ chức hợp tác và doanh nghiệp, trung tâm dịch vụ KH&CN ở địa bàn huyện, xã; đồng thời, có chính sách hỗ trợ phát triển các tổ chức KH&CN phi công lập tự chủ, tự chịu trách nhiệm ở cấp tỉnh để thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu - triển khai của tỉnh
Hiện nay, ngành KH&CN đang tiến hành đánh giá kết quả hoạt động KH&CN giai đoạn 2001-2005 và xây dựng kế hoạch hoạt động 2006-2010, đồng thời đang chuẩn bị ban hành những cơ chế, chính sách mới về công tác KH&CN, những vấn đề này chắc chắn có tác động tích cực đến hoạt động KH&CN địa phương trong thời gian tới. Ban Tuyên giáo các cấp ủy cần chủ động phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý KH&CN địa phương trong việc nắm bắt và tham mưu cho cấp ủy và chỉ đạo chính quyền các cấp xây dựng và triển khai các kế hoạch, chương trình KH&CN ở địa phương trong giai đoạn 2006-2010, nhằm đẩy mạnh công tác KH&CN phục vụ ngày càng hiệu quả hơn cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở các địa phương
Nguồn: Tạp chí Khoa giáo, Số 8/2005, tr. 28 - 31