Hồ Phú Ninh nằm giữa lộ trình Đà Nẵng - Quảng Ngãi, cách trung tâm thị xã Tam Kỳ 8 km về phía Tây thuộc phạm vi của 5 xã: Tam Trà, Tam Sơn, Tam Thạnh, Tam Mỹ, Tam Xuân của huyện Núi Thành và một phần của xã Tam Thành, Tam Thái, Tam Dân của thị xã Tam Kỳ. Hồ nhận nước từ hai nhánh thuộc sông Quán và các khe suối phát sinh từ các dãy núi đồi ở các xã Tam Sơn, Tam Lãnh. Bốn bề là núi, tạo cho lòng chảo Phú Ninh một vùng khí hậu, sinh thái hết sức kỳ thú, góp phần làm cho các đặc trưng thủy văn của hồ mang tính chất khác biệt với sông và hồ tự nhiên. Môi trường nước hồ tốt và thuỷ sinh vật phát triển, đặc biệt là nguồn thức ăn nổi phát triển mạnh và mùn bã hữu cơ phong phú rất phù hợp với cá ăn nổi và cá ăn mùn bã hữu cơ.
Sống trong môi trường sinh thái như vậy, các loài thủy sinh vật có điều kiện để phát triển và thích nghi với đặc trưng riêng của hồ. Đặc biệt, cá là nhóm động vật đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nguồn lợi thủy sản của hồ. Như chúng ta đã biết cá là nguồn thực phẩm giàu đạm, chủ yếu cung cấp nguồn axit amin trong các bữa ăn hàng ngày của nhân dân và khách du lịch. Ngoài ra hiện nay cá đang được lai tạo để nuôi làm cá cảnh, làm dược phẩm bổ dưỡng cho cơ thể, diệt trừ bớt các loài muỗi gây bệnh và đóng góp một phần lớn vào việc phát triển chăn nuôi, trồng trọt của nhân dân ta. Hiện nay các thuỷ vực không có cá xem như là thủy vực “chết” bởi vì cá là mắt xích để chuyển hóa thức ăn và là sinh vật tiêu thụ vô cùng quan trọng trong các thủy vực.
Bên cạnh các loài cá nuôi, cá tự nhiên ít nhiều đều có liên quan, hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp đến đời sống con người. Căn cứ vào tính chất sử dụng, có thể đánh giá được tầm quan trọng của cá nước ngọt hồ Phú Ninh thông qua các vai trò của chúng.
1. Cá cho thịt
Cá là loại thức ăn quý, cung cấp nguồn thực phẩm giàu đạm, thịt cá không thua kém bất kỳ một loại thịt tốt nhất nào của ngành chăn nuôi. Thịt cá có nhiều phốt pho rất cần cho não và xương. Thịt cá ngon, bổ và được cơ thể hấp thụ một cách dễ dàng hơn thịt gia súc, gia cầm. Lượng đạm có chữa trong thịt một số loại cá như cá chép, cá diếc.. nhiều hơn thịt bò. Các món ăn chế biến từ cá rất phong phú và được nhiều người ưa chuộng. Nhiều món được coi là đặc sản, có giá trị trong việc phục vụ cho ngành du lịch, đang phát triển ở nước ta. Hầu hết là các loài cá nước ngọt ở hồ Phú Ninh được sử dụng làm thực phẩm. Các loài có sản lượng cao chiếm 8,6% tổng số các loài đã biết.
2. Cá cảnh
Trong những năm gần đây thú chơi cá cảnh đã trở thành nhu cầu giải trí của nhiều người. Hơn nữa việc xuất khẩu cá cảnh cũng là một hướng làm kinh tế đem lại lợi nhuận. Trong thành phần loài cá hồ Phú Ninh cũng có một số loài có thể dùng làm cá cảnh:
- Nhóm cá cảnh chơi với yêu cầu chọn và tạo các đột biến có giá trị thẩm mỹ như cá chép màu vàng, màu đỏ.
- Nhóm cá cảnh chơi với yêu cầu quan sát chúng hoạt động ngoài tự nhiên – nhóm cá cảnh nhiệt đới. Nhóm này có cỡ nhỏ, màu sắc đẹp, dễ dàng cung cấp thức ăn, sản xuất được giống trong quá trình nuôi hoặc ngoài tự nhiên có nhiều và bắt được dễ dàng. Ở nước ta có rất nhiều loài thuộc nhóm này được thị trường cá cảnh nước ngoài đánh giá cao.
3. Cá xuất khẩu
Ngoài các loài cá có thể làm hàng hóa xuất khẩu giống như ở miền Nam và miền Bắc nước ta mà ở hồ Phú Ninh cũng có như: cá trê đen, trê vàng, Lịch đồng, cá lóc, hồ Phú Ninh còn có thêm loài cá Chình hoa thịt cá Chình ngon, chế biến được thành nhiều món ăn. Thêm vào đó, cá có khả năng nhịn đói và chịu nhốt rất tốt, vì vậy rất thích hợp với việc lưu trữ và vận chuyển đưa đi xa.
4. Cá góp phần phòng dịch
Trong các loài cá có mặt ở hồ, còn có một số loài cá ăn bọ gậy như cá rô, cá đuôi cờ, đã góp phần vào phòng chống dịch bệnh cho người và gia súc.
Tầm quan trọng của cá kinh tế hồ Phú Ninh là rất lớn và hệ sinh thái hồ thuận lợi cho việc nuôi trồng các loài thủy sản. Do đó, cần phải nghiên cứu về sinh học, sinh thái một số loài kinh tế để từng bước nhân giống, di nhập và sinh sản nhân tạo đồng thời nuôi thả trong hồ một cách hợp lý để góp phần phát triển nghề nuôi cá nước ngọt của tỉnh.
Tác giả: Ths. Vũ Thị Phương Anh
Nguồn: TC Khoa học và sáng tạo, số 5/2005, tr. 26 – 27.
********************************