1. Tư duy sản xuất nhỏ và thực trạng nguồn lao động nông thôn hiện nay
Sản xuất theo hướng hàng hóa, từng bước chuyển đổi cơ cấu sản xuất để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, tạo ra nền nông nghiệp hiện đại, tiên tiến, bền vững trong cơ chế thị trường, hội nhập đang là xu hướng, là con đường tất yếu của nền nông nghiệp nước nhà. Có rất nhiều công việc phải làm để đạt mục đích này, trong đó: Đổi mới tư duy, nâng cao dân trí, trang bị kiến thức khoa học công nghệ cho người nông dân là yếu tố mang tính quyết định.
Trong kinh tế nông nghiệp, lúa nước là cây trồng chủ đạo. Đặc trưng nổi bật của nông nghiệp trồng lúa là tính ổn định của quy trình sản xuất, qua hàng nghìn năm vẫn không có thay đổi đáng kể: Gieo trồng, chăm bón, thu hoạch. Với trình độ sản xuất lạc hậu, phụ thuộc nhiều vào thời tiết, khí hậu, công cụ lao động thô sơ, nên đòi hỏi sự khéo léo của đôi bàn tay, nhiều hơn là sự vận động của trí óc. Trong bối cảnh đó, những kinh nghiệm trong cuộc sống, hàng ngày, trong lao động sản xuất đã đáp ứng được nhu cầu, lợi ích thiết thực, trước mắt của người sản xuất nhỏ. Tình trạng lặp đi, lặp lại như vậy hàng ngàn năm, dần dần hình thành một cách tự phát tư duy tiểu nông coi trọng kinh nghiệm, ngại học, ngại tiếp thu khoa học kỹ thuật mới dẫn đến tình trạng cơ cấu sản xuất của đại bộ phận nông dân chưa tiếp cận được với cơ cấu tiêu dùng, sản xuất không xuất phát từ điều tra thị trường, chưa có quy hoạch, chuyên canh, thâm canh phù hợp, sản xuất tăng nhanh về số lượng, tiêu thụ sản phẩm. Hậu quả là thị trường tiêu thụ chậm, sức cạnh tranh của sản phẩm giảm sút.
Hiện nay, nước ta vẫn có tới 80% dân số sống và làm việc ở nông thôn. Lực lượng lao động nông thôn chiếm tỷ lệ 73% lao động trong cả nước, 75% số chủ hộ sản xuất nông nghiệp không có chuyên môn kỹ thuật. Theo kết quả điều tra của Tổng cục Thống kê, năm 2004 ở khu vực nông thôn, tỷ lệ lượng lao động qua đào tạo chiếm 93,8%. Đội ngũ cán bộ lãnh đạo cơ sở không được đào tạo chính quy về khoa học, kỹ thuật chiếm tỷ lệ cao. Cơ cấu và sự phân bổ, sử dụng lực lượng cán bộ khoa học chưa hợp lý; 94,4% cán bộ có trình độ đại học trở lên làm việc ở các cơ quan trung ương, chỉ có 5,4% ở cấp tỉnh và 0,2% ở cấp huyện. Xét riêng cán bộ khoa học nông, lâm, ngư nghiệp thì có 89,4% làm việc ở cơ quan trung ương. Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại là, trong khi tỷ lệ lao động có kỹ thuật chuyên môn thấp thì một số ngành, cơ sở đào tạo, dạy nghề nông thôn lại gặp khó khăn trong tuyển sinh. Những con số đó nói lên lực lượng lao động nông thôn hiện nay rất đông đảo, nhưng trình độ ở mức quá thấp, nặng về lao động giản đơn, dựa vào kinh nghiệm.
Đối với nông thôn hiện nay, thách thức bức bách không chỉ ở khía cạnh thất nghiệp, thiếu việc làm. Cũng theo số liệu điều tra của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội và Tổng cục Thống kê năm 2004, số lao động thiếu và không có việc làm trong khu vực nông thôn là 25%, tập trung nhiều nhất ở nhóm tuổi 15-24 (chiếm 34,03%), tiếp đến nhóm tuổi 25-34 (chiếm 28,24%). Khu vực nông thôn, ĐBSH có tỷ lệ thiếu việc làm cao nhất (37,78%) tiếp đến là vùng Bắc Trung bộ. Trong đó nữ có 12,85% so với tổng số người thiếu việc làm và bằng 26,19% tổng số lao động nữ đủ 15 tuổi trở lên, hoạt động kinh tế thường xuyên trong khu vực này.
2. Đổi mới tư duy, nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực - hướng cơ bản thúc đẩy nông nghiệp, nông thôn phát triển.
Trong chiến lược CNH-HĐH đất nước, nguồn lực kinh tế có giá trị nhất là tài nguyên con người. Và khi nguồn lực con người được coi là yếu tố quyết định sự phát triển thì sự phát triển giáo dục đào tạo được coi là yếu tố quyết định chất lượng con người và nó được thể hiện cụ thể ở các nội dung:
Phát triển giáo dục, nâng cao dân trí trước hết là xóa mù chữ và phổ cập giáo dục trung học cơ sở nông thôn, nhằm đưa lại cho mọi người quyền sở hữu trí tuệ, bên cạnh quyền sở hữu ruộng đất ổn định, lâu dài. Mang lại sự bình đẳng về cơ hội để họ có thể tự lo liệu cuộc sống cho bản thân và gia đình, đồng thời, góp phần vào sự nghiệp phát triển nông thôn.
Đào tạo nông dân: Thực hiện các hình thức đào tạo nông dân với nội dung trang bị kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi, quản lý kinh tế hộ với phương pháp vừa giảng lý thuyết, kết hợp thực hành và quan sát mô hình thực tế theo nhu cầu của từng địa phương, từng vùng, đưa tỷ lệ được đào tạo tăng, đảm bảo cho người nông dân hiểu cơ bản về nghề nghiệp của mình trên cơ sở khoa học.
Đào tạo cán bộ quản lý: Gồm đội ngũ cán bộ quản lý nhà nước, HTX, trang bị cho họ về tri thức khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn, khoa học tổ chức quản lý, nhằm hội đủ các tiêu chuẩn: Phẩm chất chính trị vững vàng, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, đồng thời, phải có năng lực trí tuệ, năng lực tổ chức thực tiễn cao, nhằm tạo bước chuyển cơ bản, mạnh mẽ về năng suất, chất lượng, hiệu quả trong nông nghiệp.
Phát triển đa dạng ngành nghề, dịch vụ, công nghiệp nông thôn với tiêu điểm đào tạo kỹ năng tự tạo việc làm thông qua chuyển giao tri thức công nghệ về nông thôn, đưa công nghệ vào tất cả các khâu sản xuất, thu hoạch, bảo quản, chế biến, tiêu thụ sản phẩm, cung cấp thông tin về thị trường hàng hóa, hướng dẫn bà con nông dân phát triển những cây, con mới; kết hợp kinh nghiệm truyền thống với tri thức hiện đại, nhằm tăng giá trị sản phẩm và thu nhập của người nông dân, giúp họ yên tâm sản xuất nhằm giải quyết tình trạng thiếu việc làm theo hướng "ly nông, bất ly hương"
Trước xu thế mở cửa và hội nhập với kinh tế thế giới, cũng như trong quá trình CNH-HĐH đất nước, thay đổi tư duy, nâng cao trình độ mọi mặt cho lực lượng lao động khu vực nông thôn nhằm đáp ứng sự nghiệp CNH-HĐH nông nghiệp, nông thôn là một nhiệm vụ khó khăn bởi không thể dễ dàng gạt bỏ những cái đã ăn sâu trong tiềm thức con người. Vì vậy, cần thực hiện một loạt các giải pháp cụ thể, đồng bộ, đồng thời, có sự quan tâm thiết thực của Đảng và Nhà nước. Có như vậy người lao động mới phát huy được vai trò chủ động của mình, đưa nông nghiệp nông thôn tiến lên văn minh, hiện đại.

Nguồn: Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Kỳ 2, tháng 4/2005, tr. 78 - 79