Tây Nguyên là một vùng đất có bề dày văn hóa mang bản sắc độc đáo của đồng bào 45 dân tộc cùng sinh sống, trong đó có 13 dân tộc bản địa.
Thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc", dưới sự lãnh đạo của các tỉnh ủy, sự hưởng ứng của nhân dân, trong 5 năm qua, sự nghiệp phát triển văn hóa - xã hội ở các tỉnh Tây Nguyên đã đạt được những hiệu quả nhất định:
Tỉnh Kon Tum đã hoàn thành đạt chuẩn quốc gia về xóa mù chữ, phổ cập giáo dục tiểu học; có 31.000 hộ gia đình đăng ký xây dựng gia đình văn hóa và 17.800 hộ đã được công nhận đạt tỷ lệ 54%; 41 thôn, làng được công nhận là thôn, làng văn hóa; 593 thôn, làng đã xây dựng hương ước; xây dựng được 66 làng thanh niên; có 403 khu dân cư tiên tiến xuất sắc, 620 khu dân cư trong sạch, lành mạnh, không có tệ nạn xã hội. Trong 5 năm qua đã tổ chức được 04 cuộc liên hoan văn nghệ quần chúng cấp tỉnh, 100% huyện, thị có nhà văn hóa, khu vui chơi; 100% số xã có sân bóng đá, điểm sinh hoạt cộng đồng; có 50 điểm bưu điện văn hóa xã, các xã đều có tủ sách pháp luật. Công tác bảo tồn, trùng tu các di tích lịch sử văn hóa có nhiều tiến bộ. Toàn tỉnh được công nhận 05 di tích lịch sử cấp quốc gia, 02 di tích lịch sử cấp tỉnh được tôn tạo, thu hút nhiều khách đến tham quan học tập. Đã sưu tập được 4.021 hiện vật dân tộc; phối hợp khai quật di chỉ khảo cổ Lung Leng, phát hiện hàng vạn hiện vật thuộc hậu kỳ đá cũ, đã xử lý xong 8000 hiện vật, đồng thời tiến hành điều tra, thám sát 34 địa chí khảo cổ khác. Đến nay xây dựng được 381 nhà rông truyền thống; bảo tồn, phát huy 1.853 bộ cồng, chiêng và nhiều loại nhạc cụ truyền thống khác. Tổ chức được 3 hội trại sáng tác văn học - nghệ thuật; biên soạn xuất bản tập sách "Kon Tum - Đất nước con người", Tạp chí Văn nghệ Kon Tum. Về sự nghiệp giáo dục - đào tạo được quan tâm đúng mức, từ năm 1996 đến nay bình quân chi cho giáo dục hàng năm chiếm 22,89% trong tổng số chi ngân sách của địa phương; hệ thống trường, lớp tăng qua các năm, năm học 1997-1998, đã thực hiện xóa làng trắng về giáo dục. 100% xã đã có trường tiểu học, và xã đạt chuẩn quốc gia về xóa mù chữ và phổ cập, giáo dục tiểu học. Chất lượng đội ngũ giáo viên được nâng lên, đến nay có 11 thạc sĩ và đang đào tạo 14 thạc sĩ.
Về lĩnh vực khoa học - công nghệ, từng bước đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Việc chuyển giao tiến bộ khoa học - kỹ thuật vào sản xuất luôn được chú trọng, mang lại hiệu quả thiết thực, năng suất cây trồng, vật nuôi được nâng lên. Trong 5 năm qua đã triển khai thực hiện 19 đề tài khoa học (59% đề tài được ứng dụng). Hệ thống thông tin đại chúng được đầu tư phát triển; 100% đài huyện, thị đã được trang bị thu sóng VTV3, số trạm phát sóng FM, AM tăng từ 10 lên 20 trạm, trạm thu phát lại truyền hình tăng từ 11 lên 17 trạm. Diện tích phủ sóng truyền hình tăng từ 70% lên 85%, diện tích phủ sóng phát thanh tăng từ 75% lên 95%. Hiện nay tại các vùng Tây Nguyên có 5 trung tâm Văn hóa - Thông tin cấp huyện, thị; 615 thiết chế Văn hóa - Thông tin cấp xã, phường, thị trấn; 5 bảo tàng tỉnh, 48 thư viện tỉnh và huyện; 1.162 điểm sinh hoạt văn hóa làng, bản, buôn, thôn, khối phố... 733 nhà rông văn hóa (trên tổng số 1.111 nhà rông truyền thống); 1.529 đội văn nghệ quần chúng và 45 đội thông tin lưu động, 175 trạm truyền thanh xã và 199 điểm bưu điện văn hóa xã.
Về phát thanh truyền hình, Sở Văn hóa - thông tin các tỉnh Tây Nguyên đã phối hợp tốt với Trung tâm Truyền hình Việt Nam tại Đà Nẵng và cơ quan Đài tiếng nói Việt Nam tại Tây Nguyên phát sóng chương trình 5 thứ tiếng dân tộc Êđê, Bana, Gia Rai, Xê Đăng, K'ho. Diện phủ sóng phát thanh trên 90%, diện phủ sóng truyền hình trên 75%. Giờ phát thanh bằng tiếng dân tộc thiểu số 32.400 - 32.600 phút/năm. Giờ phát hình bằng tiếng dân tộc thiểu số 2.600 - 2.800 phút/năm. Đài Phát thanh Truyền hình đã tổ chức lồng tiếng dân tộc vào các băng hình, video để các đội thông tin lưu động phục vụ nhân dân (đặc biệt phối hợp chặt chẽ với lực lượng bội đội biên phòng trong công tác này có kết quả tốt). Trạm truyền thống xã, phường, diện phủ sóng khoảng 35% trong tổng số 634 xã, phường, thị trấn.
Bên cạnh đó các chương trình giáo dục, y tế ở các tỉnh Tây Nguyên được phát triển mạnh. Các chương trình y tế quốc gia, củng cố mạng lưới y tế cơ sở, công tác khám chữa bệnh cho người nghèo, giữ gìn vệ sinh môi trường, vệ sinh an toàn thực phẩm, phòng chống dịch bệnh được các địa phương các tỉnh, thành phố Tây Nguyên chú trọng. Năm 2003, tỉnh Kon Tum đã có 93% trạm y tế xã, phường được xây dựng kiên cố hoặc bán kiên cố; 100% thôn, làng có nhân viên y tế hoạt động, trong đó trên 50% có trình độ sơ cấp trở lên. Đội ngũ cán bộ y tế tuyến cơ sở được tăng cường (bình quân mỗi trạm y tế xã có 4,2 cán bộ). Các trạm y tế xã đều được đầu tư các trang thiết bị thông thường, đáp ứng yêu cầu hoạt động. Trung tâm y tế các huyện, thị xã được quan tâm đầu tư nâng cấp về cơ sở vật chất, trang thiết bị chữa bệnh hiện đại và được bổ sung đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn. Nhìn chung, chất lượng khám chữa bệnh và tinh thần trách nhiệm, thái độ phục vụ của đội ngũ y, bác sỹ từng bước được nâng cao, bước đầu đã đáp ứng được yêu cầu của nhân dân trên địa bàn. Việc khám chữa bệnh cho người nghèo, các đối tượng chính sách được chú trọng thực hiện.
Kể từ khi có Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII), Tây Nguyên cũng như nhiều vùng dân tộc khác, đã triển khai nhiều hoạt động văn hóa truyền thống như: các liên hoan văn hóa nghệ thuật, các chương trình trình diễn giới thiệu những nét đặc sắc văn hóa của mỗi dân tộc... Những hoạt động như vậy là cần thiết nhằm cổ động và nâng cao lòng tự hào của nhân dân về nền văn hóa của mình cũng như tăng cường sự hiểu biết giữa các dân tộc. Nhiều gia đình đồng bào theo đạo Tin lành cam kết thực hiện tốt chủ trương, chính sách tôn giáo của Nhà nước, đồng thời kiên quyết không nghe theo bọn xấu xúi giục.
Tác giả: Trương Minh Tuấn
Nguồn: TC Sinh hoạt lý luận, số 1/2005, tr. 67-75.
********************************