1. Giải pháp về qui hoạch việc sản xuất trái cây
Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) hiện là vùng cây ăn quả lớn nhất của nước ta.Năm 2003 diện tích cây ăn quả là 253 nghìn ha. Một số cây ăn quả là 253 nghìn ha. Một số tỉnh có diện tích cây ăn quả lớn như: Tiền Giang chiếm 20%; Bến Tre chiếm 14,9%; Cần Thơ chiếm 14,6%... diện tích cây toàn vùng. Trong những năm qua, diện tích cây ăn quả tăng 6-7%/năm và tập trung phát triển cây ăn quả đặc sản. Tuy nhiên, sản xuất còn tồn tại là:
- Chất lượng chưa đồng đều, trái cây đặc sản chất lượng cao quá ít, cung không đủ cầu; Không hợp tác liên kết trong sản xuất và tiêu thụ nên trái cây ĐBSCL qua nhiều khâu trung gian trước khi đến người tiêu dùng, kết quả giá tăng lên nhiều so với giá bán tại vườn của nông dân: - Kỹ thuật trồng, chăm sóc còn theo nếp cũ, đưa đến năng suất, chất lượng thua kém; Chưa tìm hiểu thị trường XK nên chưa biết nước NK cần trái gì, lúc nào; Chưa có những hiệp định về kiểm dịch thực vật...
Quy hoạch sản xuất trái cây nhiệt đới ĐBSCL không nên tách rời với qui hoạch sản xuất trái cây nhiệt đới cả miền Nam, vì như vậy mới phát huy được ưu thế thổ nhưỡng, khí hậu của các vùng này. Các loại trái cây quy hoạch cho vùng ĐBSCL là: Dứa (khóm): Kiên Giang, Tiền Giang, Long An, Hậu Giang..., Xoài cát Hoà Lộc, cát Chu, xoài Xiêm, xoài xanh Thái Lan: Tiền Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Long An, Vĩnh Long, Trà Vinh, An Giang..., Cam sành, quýt đường, bưởi da xanh, bưởi năm roi, chanh: Tiền Giang, Bến Tre, Vĩnh Long, Cần Thơ, Đồng Tháp..., Chuối già, chuối cau, chuối xiêm: Tiền Giang, Bến Tre, Cần Thơ, Đồng Tháp, Vĩnh Long... Đu đủ Đài Loan tím: Tiền Giang, Đồng Tháp, Trà Vinh và các nơi đất cao; Sầu riêng, măng cụt, chôm chôm: ở các cù lao như: Ngũ Hiệp (Tiền Giang), Chợ Lách (Bến Tre), Trà Ôn (Vĩnh Long...): Vú sữa: Vĩnh Kim – Châu Thành-Tiền Giang.
Định hướng diện tích cây ăn quả:
- Diện tích Nhãn: Chuyển một phần diện tích nhãn ở đất phù sa ĐBSCL sang xoài cát và cây có múi như bưởi da xanh, quýt đường, cam sành; còn nhãn ở đất cù lao ĐBSCL nên thay bằng sầu riêng, măng cụt, vi măng cụt, sầu riêng ở ĐBSCL còn rất ít (măng cụt ĐBSCL chỉ có 2.300 ha, trong lúc thị trường cần nhiều hơn, thậm chí làm tốt có thể XK). Nên giảm diện tích nhãn xuống còn khoảng 40 nghìn ha cho cả Nam bộ và chỉ trồng nhãn xuồng cơm vàng chính hiệu từ Bà Rịa – Vũng Tàu.
- Dứa: là cây có nhu cầu rất cao, tăng diện tích lên khoảng 35-40 nghìn ha và thay đổi kỹ thuật canh tác lạc hậu hiện nay để tăng năng suất và chất lượng.
- Xoài: Chuyển một phần diện tích nhãn sang trồng xoài cát Hoà Lộc, có tăng diện tích lên thì vẫn có thị trường, chưa kể lâu dài có thể cạnh tranh XK vào thị trường Nhật, Úc, Mỹ, vi xoài cát Hoà Lộc Việt Nam ngon hơn so với các giống xoài đang được Thái Lan, Philipin XK vào các nước Nhật, châu Âu, Mỹ. Diện tích xoài ở Thái Lan rất lớn 25 nghìn ha, trong khi ở ta cả Nam Bộ mới có 36.947 ha, do đó có thể tăng diện tích xoài lên gấp rưỡi, thậm chí gấp đôi hiện nay để cạnh tranh XK với xoài Thái lan và cung ứng cho thị trường trong nước.
- Chuối già, chuối cau: là những mặt hàng có triển vọng XK. Ở Philipin, trên 50% giá trị XK trái cây là chuối già. Thái lan có trên 115 nghìn ha chuối, trong lúc cả Nam bộ của ta chỉ có khoảng 46 nghìn ha. Tăng diện tích chuối xen canh sầu riêng, xen canh với măng cụt hay với bưởi/xoài như là cây trồng chính ở Đông Nam bộ để tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Viện Nghiên cứu Cây ăn quả Miền Nam đã có những công nghệ mới để hỗ trợ các tỉnh (cây giống chuối nuôi cấy mô sạch bệnh và công nghệ chuyển màu chuối già sang màu vàng rất đẹp, có thể cạnh tranh xuất khẩu chuối với Philipin, Đài Loan vào thị trường châu Âu, Nhật Bản).
- Các loại cây ăn quả nhiệt đới: Các tỉnh ĐBSCL nên trồng sầu riêng, măng cụt, chôm chôm trên đất cù lao, nơi đất cao. Diện tích sầu riêng của Nam bộ mới có 13.400 ha, trong lúc Thái Lan là 112.060 ha, hầu hết cây hiện đang trồng là sầu riêng hạt, nên chất lượng rất kém, việc cần làm ngày là thay đổi giống sầu riêng trồng từ hạt bằng giống sầu riêng Chín Hoà, Ri6 thì sẽ cạnh tranh được với Sầu riêng Thái Lan. Cần tăng diện tích trồng giống sầu riêng chất lượng cao của chúng ta lên gấp đôi hiện nay, không để sầu riêng Thái Lan giành lấy thị trường nội địa. Nếu không thay giống thì sầu riêng ngon của Việt Nam sẽ bị sầu riêng Thái Lan đánh bại ngay trên sân nhà do ít nên giá cao (25 nghìn đ/kg so với sầu riêng Thái Lan 10 nghìn đ/kg).
- Măng cụt: Khả năng tăng diện tích còn lớn do măng cụt chỉ có nhiệt đới mới trồng được. Xuất khẩu vào châu Âu, Nhật rất được ưa chuộng. Diện tích măng cụt Nam bộ 3.117 ha; ở Thái Lan là 31.766 ha, gấp 10 lần ta và họ đang chiếm lĩnh thị trường Nhật.
- Cam mật, quýt đường, bưởi da xanh, bưởi năm roi: nên phát triển thêm ở ĐBSCL, vì cam mật, quýt đường rất được ưa chuộng ở các tỉnh phía Bắc, nên phát triển thêm diện tích bưởi da xanh vì rất ngon, đủ sức cạnh tranh với bưởi của Thái Lan. Bưởi Năm roi cần được quan tâm chọn lọc, nhân giống từ những cây đầu dòng thật ngon để khắc phục chất lượng không đồng đều của bưởi Năm Roi.
2. Giải pháp về sản xuất cây ăn quả chất lượng cao
2.1 Thay giống chất lượng kém:
Do sản xuất còn trồng một số giống chất lượng kém, cần phải thay giống như xoài ba mùa mưa (xoài bưởi, xoài ghép); Sầu riêng trồng bằng hạt, cần phải kiên quyết bỏ đi để trồng lại bằng sầu riêng Chín Hoá, Ri6; Nhãn long vì giống này hạt to, nhiều nước.
2.2 Trồng theo kỹ thuật tiên tiến (GAP)
Hiện nay, Thái Lan áp dụng công nghệ GAP (Good Agricultural Practices) cho sản xuất rau và cây ăn quả, mà chủ yếu là khía cạnh an toàn. Ta cũng nên nhanh chóng áp dụng GAP trong sản xuất rau quả.
2.3 Xây dựng vùng chuyên canh trái cây đặc sản
Hiện nay, trái cây ngon Việt Nam không có để mua do diện tích còn ít, giá bán rất cao. Xây dựng vùng chuyên canh đặc sản để làm chủ thị trường trong nước, tiến gần hơn với xuất khẩu. Mỗi tỉnh chỉ định hướng sản xuất chừng 2-3 loại trái cây đặc sản. Nên có biện pháp tổ chức thực hiện để có vùng chuyên canh trái cây đặc sản bằng cách hỗ trợ liên kết 4 nhà hoặc hỗ trợ nhà vườn lập HTX.
2.4 Liên kết sản xuất
Hiện nay, liên kết sản xuất và tiêu thụ được Hiệp hội Trái cây Việt Nam, Viện Nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam khuyến khích nhà vườn thực hiện dưới 2 hình thức sau:
- Liên kết sản xuất để thành lập HTX sản xuất và tiêu thụ, như đã xuất hiện HTX Xoài cát Hoà Lộc ở Cái Bè; HTX Xoài Châu Nghệ ở Cầu Kè – Trà Vinh... Sự xuất hiện các HTX trên là một yêu cầu tất yếu của nền kinh tế thị trường, nhằm đáp ứng đòi hỏi của người mua trái cây hiện nay là: đồng đều về chất lượng, số lượng cung cấp lớn và ổn định; có thương hiệu trái cây được bảo quản trong kho mát. Các tỉnh nên có các hỗ trợ cần thiết cho HTX như: trụ sở giao dịch, cho vay vốn ưu tiên để cải tạo vườn tạp thành vườn chuyên... vì vậy là một hướng đi đúng phù hợp với sản xuất hàng hoá trong giai đoạn hiện nay.
- Hướng liên kết mới là liên kết 4 nhà (Nhà nước, nhà DN, nhà vườn và nhà khoa học), như Nghị định 80 Cp đã chỉ ra, nhưng ở đây sự liên kết này cụ thể hơn, ai đại diện cho nhà nào trong liên kết 4 nhà này để cùng hoạt động cho một mục tiêu cụ thể.
Bấy lâu nay, sự liên kết 4 nhà đối với trái cây thường vắng bóng DN; chỗ nào xuất hiện DN thì chỗ đó đầu ra và vùng chuyên canh phát triển rõ hơn như DN Hoàng Gia (bưởi Năm Roi), DN Hoàng hậu (thanh long). Nhà nước cần khuyến khích DN tiêu thụ trái cây bằng biện pháp như: miễn thuế kinh doanh vài năm đầu, hỗ trợ họ thu mua trái cây cho nhân dân... để xuất hiện lớp doanh nhân này cho trái cây ĐBSCL có bước phát triển mới.
2.5 Đẩy nhanh đàm phán và ký Hiệp định Kiểm dịch thực vật, thương mại
2.6 Cần nhanh chóng ban hành các qui trình sản xuất trái cây an toàn (GAP), và giao cho Cục Nông nghiệp xác nhận trái cây được sản xuất theo công nghệ GAP.
2.7 Vấn đề sản xuất cây giống
Pháp lệnh giống cây trồng vừa được ban hành đã qui định các sở nông nghiệp&phát triển nông thôn được công nhận cây đầu dòng cho tỉnh mình và cây đầu dòng này cũng được sản xuất và kinh doanh ở các tỉnh khác, nơi có điều kiện tương tự về thổ nhưỡng. Điều này làm cho quản lý giống cây trồng khó do phân tán. Vì thế cần giới hạn số lượng cây đầu dòng được công nhận, mỗi giống thương phẩm chỉ nên chọn đến vài ba cây đầu dòng có như thế mới ổn định chất lượng và tăng được khả năng cạnh tranh.
Miền Nam có nhiều giống trái cây ngon, có thị trường tiêu thụ rộng lớn, nhưng nghịch lý mấy năm này là thị trường tiêu thụ bấp bênh. Muốn cải thiện tình hình này, phải thay đổi tận gốc bắt đầu từ tổ chức lại sản xuất, xây dựng vùng chuyên canh trái cây đặc sản lớn và có sự hợp tác giữa sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nhằm tăng số lượng cung cấp, ổn định về chất lượng và hạ giá thành sản phẩm.
Chỉ có tổ chức lại sản xuất thì trái cây ĐBSCL mới đủ sức cạnh tranh, còn cứ để manh mún, nhỏ bé như hiện nay thì đầu ra tiếp tục còn lao đao, vì chất lượng không ổn định, giá thành cao và vì không có hàng cung cấp khi có DN cần muaxây dựng

Nguồn: Tạp chí Thương mại, Số 22/2005; tr. 6-10.