Kinh tế vườn ở đồng bằng sông Cửu Long hình thành gắn liền với công cuộc khai phá vùng đất phương nam. Những thành tựu kinh tế vườn mang lại rất lớn và đa diện, góp phần làm biến đổi vùng châu thổ này từ hoang sơ, lạc hậu thành "văn minh miệt vườn", thành vùng kinh tế trù phú và năng động.
Trong quá trình hình thành và phát triển, nhất là trong thời kỳ đổi mới, kinh tế vườn đồng bằng sông Cửu Long đã thể hiện rõ vai trò của mình trên những nét cơ bản sau:
Sử dụng có hiệu quả đất đai, lao động, làm tăng thu nhập cho người lao động
Với cách thức và trình độ sản xuất thích hợp, hệ thống cây trồng, vật nuôi bản địa và những điều kiện ưu đãi của thiên nhiên, kinh tế vườn có khả năng kết hợp tốt nhất, có hiệu quả nhất đất đai và lao động. Kinh tế vườn còn là loại hình kinh tế mở, có thể thu nhận rất nhiều yếu tố của sản xuất và dịch vụ để tối đa hóa hiệu quả sử dụng lao động, đất đai và các yếu tố khác.
Nhờ sự kết hợp giữa chuyên canh với kinh doanh tổng hợp, kinh tế vườn đồng bằng sông Cửu Long có khả năng thu hút, tận dụng tối đa nguồn lao động, sử dụng thời gian nông nhàn một cách thích hợp, đồng thời tạo ra những điều kiện cho sự kết hợp có hiệu quả đất đai và lao động.
Kinh tế vườn là một loại hình kinh tế góp phần quan trọng trong việc ổn định đời sống, là cách thức làm giàu cho những ai biết làm ăn. Những cây xoài Tiền Giang, Đồng Tháp cho thu nhập bằng giá trị "1 cây vàng"; năm 2004 bình quân 1 ha vườn cho thu nhập gấp 5 - 10 lần trồng lúa; ở những khu vườn chuyên canh cây ăn trái đặc sản (quýt hồng, quýt đường, sầu riêng, cam sành...), 1 ha cho thu nhập từ 200 triệu đồng đến 300 triệu đồng/năm; gấp 15 - 20 lần trồng lúa. ở một số mô hình trồng cây ăn trái kết hợp với chăn nuôi thú quý hiếm và tham quan du lịch, 1 ha cho thu nhập trên 500 triệu đồng/năm. Riêng các vườn hoa cây cảnh ở Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp thay đổi nhanh giống và kỹ thuật canh tác có thể nâng mức thu nhập xấp xỉ ngành trồng hoa lan ở thành phố Hồ Chí Minh (1 ha cho thu nhập từ 600 triệu đồng đến 1 tỷ đồng/năm).
Làm chuyển dịch nhanh chóng cơ cấu kinh tế, hình thành và phát triển cơ cấu kinh tế mới
Kinh tế vừa là môi trường sống, vừa là địa bàn sản xuất kinh doanh của nông dân đồng bằng sông Cửu Long, kinh tế vườn phát triển dân cư nông thôn sẽ "an cư, lạc nghiệp" và tạo ra những tiền đề, điều kiện cần thiết cho sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Trước hết, hiệu quả kinh tế - xã hội của kinh tế vườn làm thay đổi tập quán, tâm lý sản xuất nhỏ, lạc hậu, chuyển sản xuất độc canh, tự cấp, tự túc thành sản xuất hàng hóa đa canh, kết hợp với kinh doanh tổng hợp. Đây là sự chuyển dịch căn bản, gắn với tiềm năng và lợi thế của đồng bằng sông Cửu Long, phù hợp với xu thế phát triển xã hội. Mặt khác, kinh tế vườn đã làm cho năng suất lúa, hiệu quả thu nhập của người trồng lúa tăng lên, kinh tế lúa gạo phát triển ổn định.
Hai là, sự phát triển của kinh tế vườn còn làm cho quá trình tập trung và chuyên môn hóa sản xuất diễn ra nhanh hơn (tính đến năm 2003 toàn vùng có 43.000 ha nhãn, 40.000 ha cây có múi, 26.000 ha chuối, 25.000 ha xoài, 23.000 ha dứa, 4.000 ha sầu riêng. Diện tích cây ăn trái cũng từ đó mà tăng cao.
Ba là, với nguồn thực phẩm, nguyên liệu, lao động dồi dào (chiếm 75% sản lượng trái cây cả nước), môi trường sản xuất kinh doanh thuận lợi và hấp dẫn, kinh tế vườn tạo điều kiện hình thành cơ cấu ngành nghề, dịch vụ mới ở nông thôn, trợ thủ cho nền nông nghiệp hàng hóa đa canh, toàn diện.
Như vậy, kinh tế vườn đã góp phần làm dịch chuyển một bộ phận lớn lao động nông nghiệp sang các ngành nghề, dịch vụ, hình thành cơ cấu kinh tế - xã hội mới.
Làm tăng sản phẩm cho xã hội, đặc biệt là cho xuất khẩu.
Mặc dù trái cây vùng đồng bằng sông Cửu Long còn ít về số lượng, cấp phẩm hàng hóa thấp, nhưng có hơn 11 loại trái cây ngon có khả năng cạnh tranh, đã thâm nhập thị trường thế giới. Các mặt hàng bưởi Da xanh, Năm Roi, Long Cổ Cò, vú sữa Lò Rèn, dưa hấu Gò Công, sầu riêng Chín Hóa, cam sành Tam Bình... đã chiến thắng hàng Thái Lan trên thị trường Campuchia, sơ ri Gò Công chiếm 30% thị trường ở Nhật Bản. Ngoài ra, các tỉnh còn xuất khẩu tại chỗ một lượng trái cây và sản phẩm của kinh tế vườn thông qua hoạt động du lịch.
Góp phần bảo vệ môi trường, phát triển nông nghiệp sinh thái, tạo điều kiện phát triển du lịch.
Bằng hệ thống canh tác tiên tiến, kinh tế vườn tạo ra hệ thống bảo vệ môi trường thông qua các quá trình hồi phục hiệu suất của đất đai, làm cho đất đai màu mỡ, nước và không khí trong lành. Lợi ích của vườn cây còn là ngăn chặn sự thiệt hại của gió to, của sương muối, chắn bụi, làm giảm tiếng ồn, chống lại việc lây lan các loại sâu bệnh, bảo vệ mùa màng. Kinh tế vườn tạo ra một hệ sinh thái đa dạng, kết hợp tốt nhất yếu tố nội sinh với ngoại sinh, tạo nên môi trường ổn định, cân bằng sinh thái - nhân tố phát triển nông nghiệp bền vững.
Tạo nên "văn minh miệt vườn", góp phần xây dựng, củng cố và phát triển nông thôn.
Kinh tế vườn đồng bằng sông Cửu Long là mô hình kinh tế mở, luôn tạo điều kiện và đòi hỏi những nhà vườn luôn tiếp thu cái mới. Sự phát triển của kinh tế vườn cùng với lối sống khoan thai, thanh thản, chất phác, thuần hậu, hòa điệu với thiên nhiên của người nơi đây đã hình thành nên một "văn minh miệt vườn" ở đồng bằng sông Cửu Long.
Sự phát triển của kinh tế vườn tạo ra sự chuyển dịch từ cơ cấu kinh tế đến cơ cấu xã hội và làm thay đổi đời sống văn hóa tinh thần; vừa tạo điều kiện, vừa yêu cầu xây dựng hạ tầng kinh tế, đẩy nhanh việc áp dụng những thành tựu khoa học vào sản xuất, nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực... làm giảm bớt những khó khăn và nguy cơ cho lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn nói chung.
Tóm lại, kinh tế vườn là một bộ phận cấu thành nền tảng của sự phát triển nông nghiệp, nông thôn đồng bằng sông Cửu Long, giữ vai trò quan trọng trong việc thay đổi toàn bộ diện mạo nông thôn. Không ngừng phát huy vai trò của kinh tế vườn các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long sẽ giúp sớm đạt mục tiêu về kinh tế, xã hội, tạo vốn tích luỹ, nguyên liệu, thị trường cho sự phát triển công nghiệp, thương nghiệp, dịch vụ, góp phần khẳng định vai trò động lực của đồng bằng sông Cửu Long đối với cả nước.
Tác giả: Ths. Phan Văn Nhẫn - Trường CĐ Cộng đồng Tiền Giang
Nguồn: TC Lý luận chính trị, số 3/2005, tr. 48 - 51, 64.
********************************