Kế hoạch 7 điểm nhằm giảm nguy cơ nghèo đói và mất an ninh lương thực trong thế kỷ 21 được đưa ra trong một báo cáo mới của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP).
Thay đổi các phương pháp sản xuất, thương mại và xử lý lương thực trên toàn cầu vừa có thể cung cấp lương thực cho dân số thế giới đang gia tăng, và vừa giúp ích cho các dịch vụ môi trường, nền tảng của năng suất nông nghiệp là vị trí ưu tiên hàng đầu.
Nếu không áp dụng các biện pháp quản lý khôn ngoan và sáng tạo hơn đối với các hệ thống nông nghiệp của thế giới, cuộc khủng hoảng lương thực năm 2008, đã làm cho hàng triệu người bị đói, sẽ là tiền đề cho một cuộc khủng hoảng lương thực thậm chí còn lớn hơn trong những năm tới.
Báo cáo của UNEP với tiêu đề “Các cuộc khủng hoảng lương thực vì môi trường: vai trò của môi trường trong dự báo các cuộc khủng hoảng lương thực trong tương lai” do một nhóm các chuyên gia thuộc UNEP cùng các cộng tác viên thực hiện.
Những nội dung chính của báo cáo:
- Xu hướng giảm giá lương thực trong 100 năm qua có thể chấm dứt và giá lương thực sẽ tăng từ 30-50% trong các thập kỷ tới, gây tác động lớn đến những người quá nghèo phải chi đến 90% thu nhập cho lương thực.
- Vào năm 2050, nếu không có hành động can thiệp, sản lượng lương thực thế giới sẽ giảm 25% do các “suy thoái môi trường”. Trên toàn thế giới, sản lượng ngũ cốc và sản lượng đánh bắt cá bị suy giảm.
- Hiện nay, hơn 1/3 lượng ngũ cốc trên thế giới đang được sử dụng làm thức ăn gia súc, tăng 50% vào năm 2050. Tiếp tục cung cấp ngũ cốc để nuôi số lượng gia súc đang gia tăng sẽ làm cho nghèo đói và suy thoái môi trường càng thêm trầm trọng.
- Báo cáo đưa ra đề xuất tái chế chất thải thực phẩm và áp dụng các công nghệ mới để sản xuất nhiên liệu sinh học, sản xuất đường từ các chất thải như rơm và thậm chí là vỏ quả hạch, có thể là một biện pháp thay thế thân thiện với môi trường.
- Hiện nay, chỉ riêng số lượng cá bị vứt bỏ ở biển ước tính 30 triệu tấn/năm cũng có thể làm tăng 50% sản lượng nghề cá và nuôi trồng thuỷ sản để đảm bảo tỷ lệ tiêu thụ cá trung bình như mức hiện nay vào năm 2050 mà không tăng áp lực đến môi trường biển.
Báo cáo chỉ ra nhiều yếu tố gây ra tình trạng khủng hoảng lương thực hiện nay, gồm có hạn hán, nhiên liệu sinh học, giá dầu mỏ, dữ trữ lương thực cạn kiệt và đặc biệt là nạn đầu cơ dự trữ lương thực sẽ tác động mạnh mẽ hơn trong những thập kỷ tới.
Biến đổi khí hậu nổi lên như một trong những yếu tố chủ yếu làm mất đi các cơ hội cung cấp lương thực cho hơn 9 tỷ người vào năm 2050. Thiếu nước gia tăng và sự phát triển lan tràn các loài xâm hại như côn trùng, dịch bệnh và cỏ dại sẽ làm sản lượng lương thực giảm mạnh trong tương lai.
Các hành động khác trong kế hoạch 7 điểm:
- Tái thiết cơ sở hạ tầng cho thị trường lương thực để điều chỉnh giá cả và xây dựng các mạng lưới an toàn thực phẩm cho các đối tượng rủi ro, được nhận hỗ trợ từ quỹ tài chính vi mô toàn cầu để tăng sản lượng canh tác nhỏ cho nông dân ở các nước đang phát triển.
- Xoá bỏ trợ cấp nông nghiệp và thúc đẩy sản xuất các nhiên liệu sinh học thế hệ thứ 2 từ chất thải chứ không phải từ các cây trồng chủ lực, có thể giảm áp lực đến đất màu mỡ và các hệ sinh thái trọng yếu như rừng.
Các giải pháp trung và dài hạn bao gồm quản lý và khai thác lượng mưa lớn ở các châu lục như châu Phi kết hợp với hỗ trợ nông dân áp dụng các hệ thống canh tác được đa dạng hoá và thân thiện với sinh thái hơn, làm tăng các đầu vào “tự nhiên” nhờ các loài thụ phấn như ong cũng như các nguồn cung cấp nước và sự đa dạng di truyền.
Một báo cáo mới đây của UNEP và Hội nghị Thương mại và Phát triển của LHQ (UNCTAD), đã khảo sát 114 trang trại quy mô nhỏ ở 24 nước châu Phi và công bố các kết quả khảo sát vào cuối năm 2008.
- Tại các trang trại áp dụng các phương pháp canh tác hữu cơ hoặc gần như hữu cơ, sản lượng lương thực đã tăng hơn hai lần, ví dụ ở đông Phi, sản lượng lương thực tăng 128%.
- Các phương pháp canh tác hữu cơ hiệu quả hơn các phương pháp truyền thống,và canh tác phụ thuộc nhiều vào hoá chất và canh tác hữu cơ mang lại các lợi ích môi trường to lớn như tăng độ màu mỡ của đất, giữ nước và chịu hạn tốt hơn.
Nghiên cứu cũng nêu bật vai trò của việc áp dụng các phương pháp hữu cơ trong đổi mới giáo dục ở địa phương và tăng cường hợp tác của cộng đồng.
Theo báo cáo của UNCTAD, bất chấp cuộc khủng hoảng kinh tế, nền nông nghiệp hữu cơ sẽ tiếp tục gia tăng, mở ra cơ hội cho nông dân ở các nước đang phát triển đặc biệt ở châu Phi. Doanh thu từ sản phẩm hữu cơ được cấp chứng nhận ước tính đạt khoảng 70 tỷ USD vào năm 2012, tăng từ 23 tỷ USD năm 2002.
Theo Achim Steiner, Giám đốc điều hành UNEP, cần phải tiến hành một cuộc cách mạng xanh trong một nền kinh tế xanh nhưng phải là một cuộc cách mạng xanh với chữ hoa “G”. Cần đề cập đến không chỉ cách thức thế giới sản xuất lương thực mà cả cách thức phân phối, bán và tiêu dùng và cần có một cuộc cách mạng làm tăng sản lượng lương thực bằng hành động chứ không phải chống lại tự nhiên.
Báo cáo đã làm sáng tỏ một trong những vấn đề ít được thảo luận nhất, đó là chất thải thực phẩm từ trang trại và biển cho đến siêu thị và nhà bếp.
Hiện nay, hơn một nửa lương thực được sản xuất hoặc bị mất đi, lãng phí hoặc vứt bỏ vì con người quản lý chuỗi thức ăn không hiệu quả. Báo cáo chứng minh, thế giới có thể cung cấp đủ lương thực cho toàn bộ dân số tăng thêm chỉ bằng cách quản lý hiệu quả hơn đồng thời đảm bảo sự sống còn của các động vật hoang dã, chim và cá trên hành tinh.
- Theo một số đánh giá mới đây, tổn thất và lãng phí thực phẩm ở Hoa Kỳ cao tới mức 40-50%. Một phần tư tổng số rau, quả tươi ở nước này bị bỏ phí.
- Ở Ôxtrâylia, tại các bãi chôn lấp, chất thải thực phẩm chiếm một nửa tổng lượng chất thải. Tại Anh, mỗi năm có gần 1/3 tổng số thực phẩm được mua nhưng lại không được tiêu dùng.
- Tổn thất lương thực ở các nước đang phát triển là rất lớn, chủ yếu do thực phẩm bị hỏng và sâu bệnh. Ví dụ, ở châu Phi, tổng số lượng cá bị mất do vứt bỏ, tổn thất sau thu hoạch và cá ươn chiếm khoảng 30% sản lượng đánh bắt.
- Tổn thất lương thực trên cánh đồng trong giai đoạn giữa trồng và thu hoạch chiếm tới 20-40% so với vụ mùa tiềm năng ở các nước đang phát triển do các yếu tố như sâu, bệnh.
Báo cáo nhấn mạnh yêu cầu nghiên cứu và triển khai nhiều hơn trong ngành nông nghiệp trong đó, châu Phi chỉ chiếm 13% đầu tư toàn cầu, trái lại châu Mỹ la tinh là hơn 33% và châu Á là 40%.
Ngoài ra, cũng cần áp dụng các giải pháp mới. Trường hợp điển hình là Niger mỗi năm mất 60% cây hành củ hay khoảng 3.000 tấn/năm. Những tổn thất này còn dẫn đến phát thải khí nhà kính như mêtan do thực vật bị thối rữa. Các chuyên gia đang nghiên cứu sử dụng máy sấy bằng năng lượng mặt trời và các hệ thống khác để bảo quản hành củ để chúng không bị thối khi lưu giữ trong kho hoặc trên đường ra chợ.
Một số suy thoái môi trường gây rủi ro lớn cho sản xuất lương thực:
- Các sông băng ở dãy núi Hymalaya tan chảy và biến mất, do biến đổi khí hậu, gây ảnh hưởng đến nguồn cung cấp nước tưới cho gần một nửa sản lượng ngũ cốc của châu Á hay 1/4 sản lượng thế giới.
- Trên toàn cầu, thiếu nước sẽ làm giảm 12% sản lượng cây trồng. Biến đổi khí hậu cũng sẽ làm tăng phát triển các loài xâm hại như sâu bệnh và cỏ dại, làm giảm thêm 2-6% sản lượng cây trồng trên toàn thế giới.
- Suy thoái đất tiếp diễn đặc biệt ở châu Phi sẽ làm giảm thêm 1- 8% sản lượng. Diện tích đất trồng bị xâm lấn bởi sự bùng nổ đô thị, các nhiên liệu sinh học, vải sợi và suy thoái đất chiếm từ 8-20% vào năm 2050 và sản lượng sẽ giảm từ 5-25% do sâu bệnh, thiếu nước và suy thoái đất.
- Ở cận Sahara châu Phi, dự báo dân số sẽ tăng từ mức 770 triệu người hiện nay lên hơn 1,7 tỷ người trong thời gian chưa đầy 40 năm, đồng thời cũng là châu lục tiêu biểu về biến đổi khí hậu, suy thoái đất, thiếu nước và xung đột. Nếu không có đầu tư lớn cho nông nghiệp, kinh tế, tình hình thực sự sẽ rất nghiêm trọng.
- Gia tăng sử dụng phân bón nhân tạo, thuốc bảo vệ thực vật, sử dụng nhiều nước và chặt phá rừng sẽ làm suy giảm mạnh đa dạng sinh học.
Gần 80% tổng số loài bị nguy hiểm đang bị đe doạ bởi sự phát triển của ngành nông nghiệp và châu Âu đã mất hơn 50% số chim sinh sống tại các vùng đất canh tác trong 25 năm qua diện tích đất canh tác ở châu Âu mở rộng.
Achim Steiner cho rằng, chỉ tăng cường áp dụng các phương thức sản xuất dựa vào phân bón và thuốc bảo vệ thực vật của thế kỷ 20 thì không thể giải quyết được thách thức này. Do đó, sẽ càng làm suy yếu các đầu vào và dịch vụ then chốt của ngành nông nghiệp như đất màu mỡ và cho năng suất, nước và khả năng tái tạo dưỡng chất của các cánh rừng và các loài thụ phấn như ong.
Nguồn: UNEP, 17/2/2009