Những cuộc khủng hoảng môi trường gần đây ở Trung Quốc nhấn mạnh tới sự cần thiết phải nâng cao các biện pháp ngăn ngừa thảm hoạ môi trường và ứng phó hiệu quả hơn với tình trạng khẩn cấp về môi trường. Trong một vài thập kỷ qua, Trung Quốc vẫn giữ vững tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, đồng thời vẫn đảm bảo cải thiện sức khoẻ cho đại bộ phân dân cư. Những thành tựu này là mô hình cho các nước đang phát triển trên toàn thế giới noi theo.

Đáng tiếc, những thành tựu đạt được trong lĩnh vực y tế lại phải trả giá bằng các hậu quả môi trường do tăng trưởng kinh tế. Duy trì tốc độ phát triển kinh tế nhanh đồng thời bảo vệ sức khoẻ của người dân là một trong những thách thức chủ yếu mà các nhà chức trách Trung Quốc hiện đang phải đối mặt.

Hơn 2 thập kỷ qua, tốc độ tăng trưởng kinh tế trung bình của Trung Quốc là 9,4%/năm. Nửa thập kỷ qua, nước này đã đạt được những tiến bộ vượt bậc trong việc chăm sóc sức khoẻ cộng đồng, chữa trị các bệnh truyền nhiễm.  

Tuổi thọ trung bình hiện nay của người Trung Quốc là 71,8 tuổi, cao hơn năm 1949 là 35 tuổi. Khả năng miễn dịch là hơn 95% đối với trẻ em dưới 1 tuổi. Từ năm 1960 – 2003, tỷ lệ tử vong ở trẻ giảm từ 150 – 30/1000 ca và tỷ lệ tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi giảm từ 225 xuống còn 37/1000 ca. Cả hai tỷ lệ này đều được sử dụng làm chỉ số về người dân tiếp cận với các dịch vụ y tế cơ bản.

Dù đã đạt được những tiến bộ, nhưng Trung Quốc vẫn phải đối mặt với những thách thức lớn về sức khoẻ, nhiều thách thức do môi trường ngày càng bị ô nhiễm gây ra. Hiện nay, than cung cấp hơn 65% nguồn năng lượng cho nước này và là nguồn gây ô nhiễm không khí chủ yếu. Để duy trì nhu cầu tăng trưởng, sử dụng than bẩn sẽ gây ô nhiễm nhiều hơn.

Hầu hết các nhà máy phát điện được xây dựng trước năm 1980 đều chưa có thiết bị kiểm soát ô nhiễm. Kết hợp giữa đốt than bẩn với tình trạng thiếu kiểm soát phát tán có thể gây hại nhiều hơn tới người dân.

Vài triệu người đốt  than chưa xử lý trong bếp lò không có lỗ thông hơi. Kết quả là, hợp chất độc hại tràn đầy nhà của họ và ảnh hưởng xấu tới sức khoẻ trẻ em cũng như người lớn. Do hệ thống miễn dịch và cơ chế giải độc của trẻ em chưa được phát triển toàn diện, các tác nhân độc hại có tác động tới trẻ em nghiêm trọng hơn là người lớn.

Ô nhiễm nước là mối quan tâm lớn khác về môi trường. Nước thải và chất thải nông nghiệp làm nhiễm bẩn các nguồn cung cấp nước, gây ra nhiều bệnh lây nhiễm qua đường nước. Ngoài ra, các dòng sông bị ô nhiễm kim loại nặng gồm có chì, cadmi và arsen bởi các dòng thải công nghiệp. Vì các dòng sông này được sử dụng làm nguồn nước uống, sức khoẻ con người bị nguy hiểm.

Hậu quả của tình trạng ô nhiễm công nghiệp ngày càng tăng ở Trung Quốc không chỉ đe dọa 1,3 tỷ dân của nước này mà tới cả người dân của các nước láng giềng. Ví dụ, Thượng Hải lo ngại, vì sông Dương Tử bị ô nhiễm nặng nề, trữ lượng cá của sông này có thể bị suy giảm. Đồng thời, phát thải cacbon dioxit của Trung Quốc là nguyên nhân chính gây nóng lên toàn cầu. Mặc dù, Hoa Kỳ đang vượt qua Trung Quốc, nước phát thải nhiều khí nhà kính, nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, Trung Quốc sẽ trở thành nước phát thải nhiều nhất thế giới vào năm 2025.

Theo Zhang Lijun, Thứ trưởng Bộ Môi trường Trung Quốc, mức ô nhiễm ở Trung Quốc có thể tăng gấp hơn 4 lần trong vòng 15 năm nếu nước này không kiểm soát được mức tiêu thụ năng lượng và số lượng xe cộ lưu thông trên đường đang tăng cao. Theo ước tính, mỗi năm có thêm từ 4-5 triệu ô tô và xe tải gây ách tắc nhiều tuyến đường ở Trung Quốc khiến cho hàm lượng các chất ô nhiễm không khí đã nguy hiểm càng nguy hiểm hơn.

Ngân hàng Thế giới ước tính, vào năm 2020, các ảnh hưởng do ô nhiễm không khí tới sức khoẻ của người dân thành thị ở Trung Quốc bao gồm: các khu đô thị sẽ có 600 000 trường hợp chết non, 9 triệu người chết/năm vì các bệnh liên quan tới ô nhiễm, 20 triệu ca mắc bệnh về đường hô hấp, 5,5 triệu trường hợp mắc bệnh viêm phổi mãn tính; những thiệt hại về sức khoẻ chiếm tới 13% GDP của nước này. Các ảnh hưởng đó đã làm suy yếu hệ thống y tế của Trung Quốc.

Các nhà chức trách Trung Quốc đang nỗ lực hạn chế thiệt hại do ô nhiễm môi trường và đã đưa ra các hướng dẫn trong tài liệu “Các hoạt động ưu tiên cho phát triển Bền vững”. Dù Trung Quốc đã có các chính sách và quy định mới, song việc tuân thủ vẫn chưa cao.

Để ứng phó hiệu quả với những thách thức này, Trung Quốc không chỉ cần có hành động mạnh mẽ của chính phủ mà còn cả những nhóm người lao động và công dân đóng vai trò là người giám sát thực hiện nỗ lực của chính phủ trong lĩnh vực này. Chỉ thông qua các hành động bổ sung của các cơ quan chính phủ và các nhóm công dân, liệu siêu cường mới nổi này có khả năng làm giảm những mối nguy hiểm do ô nhiễm môi trường gây ra cho dân nước mình hay không?.