Các loài ở biển như cá tuyết, cá heo và rùa biển được xem là “nạn nhân” của hoạt động đánh bắt thiếu bền vững. Tuy nhiên, các nhà hoạch định chính sách và các phương tiện truyền thông lại thờ ơ với các sông hồ nước ngọt có nguồn lợi cá đang cạn kiệt.

Các nhà khoa học cho rằng việc khai thác trữ lượng cá đang đe dọa đa dạng sinh học trong các thuỷ vực nước ngọt trên toàn cầu, đồng thời còn gây nguy hiểm cho nguồn cung cấp lương thực và khó khăn tạo việc làm ở các nước đang phát triển.  

Kirk Winemiller, nhà nghiên cứu về cá thuộc Trạm Thử nghiệm Nông nghiệp Texas cho biết: “Đánh bắt quá mức ở các vùng nước nội địa là một sự khủng hoảng không được chú ý. Hầu hết mọi sự chú ý đều tập trung vào các đại dương mà ít khi chú ý tới các vùng nước nội địa. Tuy nhiên, cá ở các vùng nước nội địa lại bị đe dọa nhiều hơn là cá ở đại dương”.

Sông Mêkông ở Đông Nam châu Á là một trong số những sông, hồ được nêu bật trong báo của tạp chí BioScience. Sông này là nơi cư trú của loài cá heo sông Mêkông - được xem là loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới và nhiều loài cá to khác nhưng đang ngày càng bị đe dọa nhiều hơn.

Báo cáo cũng nêu tên loài cá đang bị nguy hiểm ở mức cao là cá tuyết Murray ở lưu vực sông Murray thuộc Ôxtrâylia và cá tầm sống trong những hồ lớn ở Bắc Mỹ.

Hoạt động đánh bắt tăng gấp 4 lần 

Báo cáo cho biết, con người đang tiến hành các hoạt động đánh bắt các loại cá, bắt đầu từ loài cá to nhất, sau đó nhằm vào các loài cá nhỏ hơn cho đến khi hết cá.

Winemiller cho biết: “Hàng chục triệu người ở các nước đang phát triển đánh bắt cá trong các vùng nước nội địa để làm thức ăn và tạo thu nhập. Áp lực đánh bắt điển hình là chuyển đánh bắt từ loài này sang loài khác vì số lượng các loài cá hay được đánh bắt hoặc dễ đánh bắt hơn bị giảm”.

Báo cáo nhấn mạnh, các cơ quan của chính phủ và các chuyên gia về nghề cá cần phải phối với người dân địa phương quản lý các thuỷ vực bị “đánh bắt ở mức nghiêm trọng”.

Kể từ năm 1950, nhìn chung hoạt động đánh bắt ở các sông hồ trên thế giới đã tăng gấp 4 lần. Hiện nay, sản lượng đánh bắt ước tính là khoảng 8,5 tấn/năm. Con số này chưa tính đến lượng cá câu được thường lên tới mức kỷ lục.

Hai phần ba hoạt động đánh bắt diễn ra ở châu Á, trong đó chỉ riêng Trung Quốc là nơi cư trú của khoảng 12 triệu ngư dân. Lượng cá tiêu thụ trung bình mỗi năm ở lưu vực sông Mêkông thuộc Đông Nam Á ước tính là 56 kg/người. Trong thực đơn của người dân nơi đây còn có các món ăn chế biến từ một số loài cá sông quý hiếm và to nhất thế giới bao gồm cá heo sông Mêkông; cá đuối đỏ nước ngọt và cá gai khổng lồ.

Zeb Hogan, nhà sinh học về cá tại Đại học Wisconsin ở Madison đang thu thập dữ liệu về các loài cá này ở Cămpuchia và Thái Lan, cho biết: việc đánh bắt loài cá heo nước ngọt khổng lồ kỳ diệu, nặng tới 300 kg và dài 2,7 m ở sông Mêkông  trong những năm gần đây đã làm giảm số lượng loài này từ 60 con năm 1995 xuống chỉ còn 4 con năm 2005. Theo các nhà nghiên cứu, hiện nay vẫn chưa có chiến lược bảo tồn tổng thể để cứu loài cá này khỏi nạn tuyệt chủng. 

Zeb Hogan đưa ra các ưu tiên cần được đưa vào quy định đánh bắt bền vững đối với các loài quý hiếm ở sông Mêkông và xây dựng các khu bảo tồn nước ngọt.

Theo Hogan, "Giáo dục môi trường cũng rất quan trọng vì ít người biết tới các động vật đang bị nguy hiểm ở sông Mêkông hoặc tầm quan trọng của loài cá này đối với sinh kế của người dân sống ở lưu vực này. Nếu nỗ lực được phối hợp thực hiện cách đây một thập kỷ, tình hình sẽ không tồi tệ như vậy".

Lợi ích giảm

Báo cáo nêu rõ, do bị đánh bắt bằng lưới, đặc biệt cá to dễ bị tổn thương và xu hướng toàn cầu đánh bắt cá có kích cỡ lớn giảm dần.

David Allan, giáo sư bảo tồn sinh học, Đại học Michigan, ở Ann Arbor, trưởng nhóm báo cáo cho biết: "Cá trưởng thành là nguồn duy trì quần thể cá. Khả năng sinh sản của cá tăng theo kích thước của cơ thể, do đó, cá cái to có khả năng sinh sản cao hơn.”

Và khi quần thể cá lớn giảm, các loài cá nhỏ hơn sẽ thay thế chúng. Sông Queme ở Benin, Tây Phi có loại cá ăn thịt to giống như cá vược sông Nile được thay thế bằng các loài cá nhỏ, cá vây sừng nước ngọt và cá da trơn. 

Trữ lượng cá giảm có thể tác động nghiêm trọng tới hệ sinh thái nước ngọt. Các nhà nghiên cứu tập trung vào các thuỷ vực ở miền tây Canada và Alaska nơi khối lượng lớn cá hồi Thái Bình Dương đã chết sau khi sinh sản, đã cung cấp các chất dinh dưỡng thiết yếu .

Các tác giả của báo cáo cho rằng, khi quần thể cá hồi suy giảm do tình trạng đánh bắt quá mức và do các nguyên nhân khác, năng suất nuôi của hồ và số lượng cá con được bổ sung thêm cũng giảm. Việc đánh bắt quá mức có khả năng gây tác động nghiêm trọng tới sức khoẻ con người, đặc biệt là người dân ở các nước đang phát triển. Ví dụ, ảnh hưởng ngày càng lớn của bệnh sán máng ở châu Phi có liên quan tới sự suy giảm các loài cá ăn ốc sên mang vật ký sinh gây bệnh.  

Nguồn: National Geographic News, 12/2005