Các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ bao gồm rất nhiều công việc chữa trị và hành nghề nhằm cải thiện và bảo vệ sức khoẻ của con người và động vật. Công việc từ làm răng, chữa răng, tiêm chủng cho người và cả vật nuôi và mọi dịch vụ y tế khác đều phát sinh chất thải đều được gọi chung là chất thải “chăm sóc sức khoẻ”. Chất thải chăm sóc sức khoẻ không những tăng lên từ rất nhiều nguồn mà còn có thành phần rất khác nhau.  

Thuật ngữ chất thải “chăm sóc sức khoẻ” là một thuật ngữ tương đối mới, nó thay cho thuật ngữ “chất thải bệnh viện”. Chất thải trong chăm sóc sức khoẻ gồm loại chất thải (rắn hoặc lỏng) phát sinh từ công tác chăm sóc sức khoẻ con người hoặc động vật và trong nghiên cứu, chẩn đoán, phòng bệnh hoặc điều trị bệnh liên quan tới con người và động vật. Khái niệm này rộng hơn nhiều so với khái niệm về chất thải của các bệnh viện và các phòng khám chữa bệnh.  

Cần thiết phải nghiên cứu cụ thể hơn những thay đổi xã hội tác động tới những điểm phát sinh chất thải chăm sóc sức khoẻ, ví dụ hiện nay ngày càng có nhiều người tiến hành tiểu phẫu tại nhà các bác sĩ (hơn là tiến hành ở các bệnh viện) và nhiều người đang được chăm sóc sức khoẻ tại nhà.   

Có hai thay đổi trong phương pháp quản lý chất thải đã ảnh hưởng tới suy nghĩ về các chất thải chăm sóc sức khoẻ: Các tiêu chuẩn cao hơn về quản lý chất thải đã làm tăng chi phí thực hiện và các kế hoạch tái chế chất thải lớn hơn nhằm thay đổi thành phần dòng thải, chẳng hạn như việc cấp giấy phép.  

Điều này có nghĩa là bất kỳ chất nguy hiểm nào có trong chất thải cũng sẽ được tập trung xử lý triệt để hơn. Hơn 90% chất thải trong chăm sóc sức khoẻ chứa các chất không gây hại được thu gom bình thường như chất thải rắn của đô thị và được xử lý theo cách tương tự:

¨         Bao bì của các thiết bị và thuốc men, như các bó bông băng vô trùng

¨         Các báo, tạp chí cũ và hoa ở các phòng trong bệnh viện

¨         Quần áo và găng tay bỏ đi

¨         Giấy lau

Tuy nhiên, có một số chất thải chăm sóc sức khoẻ ẩn chứa nhiều yếu tố rủi ro nguy hiểm như chất thải sinh học, chất thải lây nhiễm, các vật sắc nhọn (kim tiêm, lưỡi dao…) và chất thải hóa học. Những chất thải này cần phải xử lý phù hợp và chôn lấp an toàn, thường phải sử dụng những công nghệ đắt tiền như đốt ở nhiệt độ cao. Có nhiều nguyên nhân dẫn tới vấn đề các chất thải trong chăm sóc sức khoẻ như:     

¨         Thiếu nhận thức về những mối nguy hiểm do quản lý không phù hợp các chất thải này.

¨         Phân bổ không đủ nguồn lực (tài chính và nhân lực).

¨         Thiếu chính sách quốc gia về quản lý chất thải trong chăm sóc sức khoẻ.

¨         Thiếu hệ thống quy định.

¨         Không đủ bằng chứng về tác động tiêu cực của chất thải trong chăm sóc sức khoẻ đối với một số chuyên ngành nhất định.

¨         Thiếu thông tin về các giải pháp xử lý và những lợi ích của các giải pháp này

Để tránh chi phí xử lý tốn kém, cần phải phân loại chất thải để tách thành phần chất thải vô hại, phần chất thải phải xử lý tốn kém sẽ chỉ còn lại một lượng nhỏ.

Ở bất kỳ địa điểm nào phát sinh chất thải do chăm sóc sức khoẻ, cần phải có chế độ quản lý tốt, tại nơi đó phải có các thùng phân loại riêng, các chất thải khác nhau với nhãn mác thích hợp và đào tạo nhân viên để đảm bảo phân loại hiệu quả.

Các nguồn chất thải trong chăm sóc sức khoẻ:

¨         Các bệnh viện và các phòng khám chữa bệnh

¨         Các phòng khám bệnh tư nhân

¨         Các phòng khám chữa răng

¨         Các cơ sở thú y

¨         Các phòng thí nghiệm

¨         Các dịch vụ cấp cứu

¨         Các dịch vụ cứu hoả

¨                  Những nơi tổ chức tang lễ và an táng

¨         Các cơ sở nghiên cứu và giảng dạy

¨         Các trung tâm truyền máu và ngân hàng máu

¨         Các đơn vị chiếu chụp X quang lưu động

¨         Các hiệu thuốc

¨         Những nơi bán kính và dụng cụ quang học

¨         Nhà ở, nhà điều dưỡng

¨         Những nơi điều trị bệnh về chân

¨         Mỹ viện

¨         Các cơ sở xăm da trên cơ thể

¨         Các cơ sở châm cứu

¨         Những nơi chăn nuôi động vật

¨         Các cơ sở cứu trợ từ thiện động vật và cơ sở tương tự

¨         Các nhà chăm sóc bệnh nhân (nhà nuôi dưỡng ở quận)   

¨         Các phòng điều trị và các trạm sơ cứu trong ngành công nghiệp.

Chất thải trong chăm sóc sức khoẻ được Liên minh châu (EU) ưu tiên chú ý. Nghiên cứu về phân cấp quản lý các chất thải trong chăm sóc sức khoẻ đã đưa ra ưu tiên chú ý cao nhất để ngăn ngừa phát sinh và tránh đánh giá thấp tầm quan trọng trong việc tái sử dụng, tái chế, thiêu đốt và chôn lấp loại chất thải này.   

Hệ thống phân cấp quản lý là một hệ thống tiếp cận thường xuyên, chặt chẽ về các quy định quản lý chất thải và hiện nay đang chịu nhiều thách thức lớn. Tuy nhiên việc áp dụng các quy định trong quản lý chất thải chăm sóc sức khoẻ vẫn còn hạn chế vì ưu tiên cao nhất là phải quản lý, xử lý an toàn. Tuy nhiên, các giải pháp phân cấp quản lý vẫn rất hữu ích.

Có thể giảm chất thải chăm sóc sức khoẻ bằng một số quyết định khi mua hàng không  đòi hỏi bảo quản trong môi trường vô trùng - bằng việc áp dụng phương pháp tái sử dụng bao bì ở các cửa hàng bán lẻ.

Các nhà cung ứng cần tham gia thảo luận về giảm chất thải để xác định rõ các cơ hội, như giảm tối thiểu bao bì, đồng thời cần lưu ý đảm bảo vệ sinh và vô trùng.

Tái sử dụng các chất thải trong chăm sóc sức khoẻ nói chung rất nguy hiểm, song trong số này, một số loại vẫn có thể tái sử dụng có kết quả.

Tất nhiên, nhiều dụng cụ giải phẫu được tái sử dụng sau khi vô trùng, giường đệm đã vệ sinh sạch sẽ. Tuy nhiên trong những chất thải chăm sóc sức khoẻ có những thứ chỉ dùng một lần như găng tay, xilanh và kim tiêm.

Tái chế các chất thải chăm sóc sức khoẻ cũng có rất nhiều hạn chế. Cần phải đảm bảo quy trình tái chế không gây bất kỳ một sự ô nhiễm nào. Tuy nhiên, bạc từ phim X quang trong bệnh viện vẫn được tái chế phổ biến, một số nơi thực phẩm bỏ đi từ bếp bệnh viện cũng được dùng cho chăn nuôi gia súc (một số nước đã cấm sử dụng).

Phân loại riêng những chất thải trong chăm sóc sức khoẻ không gây rủi ro nguy hiểm đã  làm giảm chi phí xử lý. Tại Dhaka, Bangladesh phát hiện khoảng 15% chất thải trong chăm sóc sức khoẻ cần được quan tâm đặc biệt, còn đại đa số còn lại được xử lý giống như chất thải rắn đô thị.

Hệ thống 3 thùng rác đặt ở những nơi có chất thải chăm sóc sức khoẻ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã được ứng dụng rộng rãi. Thùng màu đen để chứa các chất thải thông thường hoặc chất thải sinh hoạt; thùng màu vàng chứa các vật lây nhiễm; thùng cứng có nắp chứa các vật sắc nhọn.   

Quản lý chất thải chăm sóc sức khoẻ

Quản lý tốt các chất thải chăm sóc sức khoẻ là vấn đề rất cần thiết, hơn cả đối với quản lý chất thải sinh hoạt thông thường. Vấn đề quan trọng là tiến hành kiểm kê các nguồn chất thải chăm sóc sức khoẻ  về số lượng cũng như thành phần của chúng.

Sau khi thu thập số liệu, cần phải có những quyết định lựa chọn các công nghệ thích hợp để xử lý ở từng khu vực. Chọn địa điểm lắp đặt các thiết bị, phương tiên xử lý nhằm giảm nhẹ công tác vận chuyển và tránh lưu trữ bất hợp lý. Và sẽ tiết kiệm đáng kể nếu lựa chọn địa điểm lắp đặt các phương tiện hợp lý, đồng thời có thể kết hợp áp dụng các tiêu chuẩn về kiểm soát môi trường cao hơn .

Ở Anh, cách đây khoảng hai, ba thập kỷ, hầu hết các bệnh viện đều có các lò đốt chất thải bệnh viện riêng. Các lò đốt này thường hoạt động yếu kém và chủ yếu là do những công nhân làm công tác vệ sinh vận hành. Những công nhân này không có kỹ thuật hoặc không nắm vững phương pháp đốt. Sau đó, nhiều bệnh viện ở Anh đã đóng cửa các lò đốt và ngày nay đại đa số các phương tiện xử lý chất thải chăm sóc sức khoẻ được các công ty  tư nhân làm chủ.

 Việc nâng cao các tiêu chuẩn xử lý chất thải trong chăm sóc sức khoẻ sẽ không làm cho chi phí quản lý tăng lên nhiều. Họ tiến hành phân loại rất cẩn thận và hợp lý vì chỉ xử lý các chất thải nguy hiểm tiềm tàng mới tốn kém.

Quản lý hiệu quả các chất chăm sóc sức khoẻ  thải gồm các bước sau:

¨         Phân loại các chất thải.

¨         Đảm bảo các biện pháp tách riêng các chất thải.

¨         Đào tạo nhân viên.     

¨         Đảm bảo lưu giữ và sử dụng các biện pháp vận chuyển an toàn.

Lựa chọn giải pháp xử lý và chôn lấp  

Có thể chôn lấp an toàn một số chất thải chăm sóc sức khoẻ không gây nguy hiểm tiềm tàng. Các chất thải khác cần phải xử lý an toàn trước khi chúng được mang đi chôn lấp để không gây ra rủi ro nguy hiểm đối với sức khoẻ con người và môi trường.

Các chất thải chăm sóc sức khoẻ được phân loại theo tính chất nguy hiểm của chúng. Ngoài ra, có một số giải pháp chôn lấp và xử lý sau:

¨         Các quy trình xử lý bằng nhiệt: đốt, khử trùng gián tiếp bằng nhiệt, vi sóng, vô trùng/hấp bằng hơi nước.     

¨         Các quy trình hóa học: khử trùng bằng hóa chất, khử trùng bằng gas, chiếu tia gamma.

Do chứa nhiều chất dẻo, các chất thải chăm sóc sức khoẻ điển hình có trị số nhiệt lượng trung bình cao hơn so với chất thải sinh hoạt khoảng 17 MJ/kg (Mêgajun) so với 9 MJ/kg của chất thải sinh hoạt. Nghĩa là thu hồi năng lượng từ quy trình đốt là một giải pháp vững chắc và có thể giúp bù lại chi phí.

Ở đâu chính quyền đã xây dựng nhà máy chuyển đổi nhiệt đốt chất thải thành điện năng để xử lý chất thải sinh hoạt, ở đó có thể đồng thời xử lý an toàn một số chất thải chăm sóc sức khoẻ ít nguy hiểm.

Các cơ quan nhà nước và bảo vệ môi trường ngày càng nâng cao nhận thức về những tác động tiềm tàng của chất thải chăm sóc sức khoẻ và đã không ngừng kiểm soát quản lý và đưa ra những quy định khác nghiêm ngặt hơn. 

Ở Hoa Kỳ, năm 1999 đã ban hành quy định đốt chất thải y tế đã kiểm soát chặt chẽ khoảng 80% các phương tiện này có hiệu quả bằng cách yêu cầu các cơ sở phải thực hiện những cải tiến đáng kể. Ngoài ra, nhiều tiểu bang của Hoa Kỳ đã cấm bán các cặp nhiệt độ chứa thuỷ ngân.

Quản lý tốt các chất thải chăm sóc sức khoẻ sẽ làm giảm dần các rủi ro và việc lưu giữ, vận chuyển an toàn loại chất thải này tới nhà máy xử lý cũng phải được đảm bảo để bảo vệ sức khoẻ cho đông đảo cộng đồng.

Nhìn chung, nhận thức về các vấn đề chất thải đã được nâng cao, chi phí cho quản lý chất thải một cách an toàn đều tập trung chú ý vào việc phân loại riêng các chất thải chăm sóc sức khoẻ nhằm giảm dần tỷ lệ chất thải cần phải thuê chuyên gia xử lý. Chắc chắn, trong tương lai các chất thải ít rủi ro sẽ không  phân loại có thể xử lý kết hợp với chất thải sinh hoạt.  

Lối sống thay đổi, kéo theo các tiêu chuẩn kiểm soát, đề phòng sẽ cao hơn và các giải pháp xử lý đắt tiền hơn sẽ là chỉ tiêu đối với chất thải chăm sóc sức khoẻ.