Mười ba nước, gồm 9 nước thành viên Liên minh châu Âu (EU), Ai Cập, Cộng hòa Séc, Estonia và Liên minh châu Âu (EU) đã phê chuẩn Hiệp ước Quốc tế về Tài nguyên Di truyền Thực vật đối với Lương thực và Nông nghiệp vào tháng 3/2004, khởi động một bước quan trọng nhằm bảo vệ các nguồn cung cấp lương thực trong tương lai và đảm bảo sinh kế và an ninh lương thực cho các thế hệ sau này.

Tổ chức lương thực và nông nghiệp (FAO) của Liên Hợp Quốc ước tính trong lịch sử loài người, có khoảng 10.000 loài đã được sử dụng để làm lương thực và các loại thức ăn, nhưng hiện nay chỉ có 150 loại cây trồng cung cấp nguồn lương thực cho con người và 12 loại cây trồng cung cấp 80% tiềm năng thực phẩm cho thế giới. Do phạm vi sử dụng các loại cây lương thực và thực phẩm chính bị thu hẹp nên nguồn tài nguyên di truyền thực vật còn lại là những trở ngại cho việc xây dựng các giống ban đầu, các giống cây lương thực nguyên bản và cỏ đang tạo ra sự phát triển quan trọng, là các công cụ để phát triển các giống mới.

Tuy nhiên, hiện nay có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến khả năng tồn tại liên tục của các nguồn tài nguyên thiết yếu này. Phát triển, ô nhiễm và chuyển đổi đất là những áp lực đồng thời gây ra tuyệt chủng các loài hoang dã và mất nơi cư trú quan trọng, cũng như gây ra tuyệt chủng các giống cây trồng truyền thống.

Những áp lực khác ảnh hưởng tới Hiệp ước Tài nguyên Di truyền Thực vật đối với Lương thực và Nông nghiệp đang tăng lên xuất phát từ nhiều nguồn khác nhau. Hầu hết các vật liệu di truyền quan trọng nhất của thế giới được bảo tồn nhờ những người làm nông nghiệp theo kiểu truyền thống. Các giống cây thương mại được sử dụng nhằm mục đích tăng năng suất, đề kháng dịch bệnh và hồi phục nhanh đã nhanh được chấp nhận, khiến cho các nhà bảo tồn các giống cây truyền thống từ bỏ nguồn tài nguyên quan trọng này cho dù lợi ích của chúng đối với phát triển nông nghiệp hiện đại ngày càng tăng.

Rõ ràng, trong tương lai, tài nguyên di truyền sẽ ngày càng quan trọng. Các nguồn vật liệu di truyền có ý nghĩa thiết yếu đối với sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu và nhằm tối đa hóa khả năng cung cấp lương thực trong điều kiện thiếu lương thực do bệnh dịch, thảm hoạ và giảm diện tích nông nghiệp. Ngoài các vấn đề trên thì việc cung cấp đủ lượng calo đầu vào để duy trì sự sống cho dân số đang gia tăng cũng không phải là dễ dàng, do vậy điều quan trọng là phải tiếp tục phát triển thật nhiều giống mới để cải thiện chế độ dinh dưỡng và sức khỏe.

Với tất cả các lý do này, từ lâu các nước thành viên của FAO đã nỗ lực đấu tranh chống lại sự suy giảm đa dạng đạng sinh học nông nghiệp, trong khi vẫn đảm bảo duy trì được vật liệu di truyền quan trọng để cải tiến liên tục các sản phẩm lương thực chủ yếu và hỗ trợ cho mục tiêu xóa đói nghèo trên thế giới. Bắt đầu từ những năm 1970, FAO đã thúc đẩy hành động quốc tế để giải quyết các vấn đề phức tạp xung quanh việc bảo tồn và duy trì tính bền vững của các giống truyền thống và các giống gốc nông nghiệp, có khả năng cải tiến liên tục đối với việc cung cấp lương thực.

Hoạt động của FAO xoay quanh sự ràng buộc của ‘Cam kết quốc tế’, trong đó chỉ rõ phương thức sử dụng các nguồn tài nguyên di truyền một cách công bằng vì lợi ích của con người, mặc dù thừa nhận lợi ích ngang nhau của những người bảo tồn các giống truyền thống và người phát triển nông nghiệp hiện đại.

Vào năm 1992, Công ước Đa dạng Sinh học (CBD) đã được thông qua, đây được xem như là một bộ luật và chính sách quốc tế, thừa nhận tính chất phức tạp của các mối tương tác về sinh thái. CBD có 2 đóng góp quan trọng cho vào vấn đề chung về Tài nguyên Di truyền Thực vật đối với Lương thực và Nông nghiệp, bao gồm đa dạng nông nghiệp nằm trong khái niệm đại chung là "đa dạng sinh học" được giải quyết theo khuôn khổ và đặc biệt lưu ý đến sự công bằng giữa các nước liên quan đến chia sẻ các lợi ích do sử dụng tài nguyên di truyền. Các điều khoản của Hiệp ước vừa là công cụ vừa là thách thức đối với ‘cam kết quốc tế’ đang được triển khai và cuối cùng nó sẽ trở thành một văn kiện có tính ràng buộc.

Hiệp ước Tài nguyên Di truyền Thực vật đối với Lương thực và Nông nghiệp là lời giải cho các thách thức. Hiệp ước này đã làm sáng tỏ vai trò đặc biệt của tài nguyên di truyền nông nghiệp, có ý nghĩa rất quan trọng đối với vấn đề an ninh lương thực và dinh dưỡng. Trên cơ sở vai trò đặc biệt này, Hiệp ước đã tạo ra một hệ thống đa kênh duy nhất gồm các điều khoản về tiếp cận các nguồn tài nguyên quan trọng, giúp mở rộng phạm vi sử dụng cho các nhà phát triển nông nghiệp và các chương trình lương thực, đồng thời chia sẻ rộng rãi các lợi ích (lợi ích về kinh tế của khu vực tư nhân, cũng như các giống mới và kiến thức do sử dụng các nguồn tài nguyên) .

ý nghĩa quan trọng nhất của Hiệp ước là việc chứng minh các phương pháp mà khuôn khổ của Công ước Đa dạng sinh học có thể được sử dụng trong xây dựng các bộ luật quốc tế mới để giải quyết các mối quan tâm phức tạp còn lại, tập trung vào sự thống nhất trong một hệ thống luật pháp và thể chế quốc tế nhằm giải quyết vấn đề bảo tồn và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên sinh vật. Hiệp ước có hiệu lực là bước ngoặt quan trọng đối với các vấn đề về tài nguyên di truyền, phát triển bền vững và tính hiệp lực của các văn kiện quốc tế.

Nguồn: IUCN, 3/2004