Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc đã công bố - Công ước Stockholm 2001 về chất hữu cơ gây ô nhiễm lâu dài (POPs) sẽ bắt đầu có hiệu lực vào ngày 17/5/2004, sau 90 ngày tính từ 17/2/2004, khi Pháp trở thành quốc gia thứ 50 phê chuẩn Công ước.

Giám đốc điều hành UNEP, Klaus Toepfer cho biết: "trong tất cả các chất ô nhiễm hàng năm thải vào môi trường do hoạt động của con người, thì POPs là chất nguy hiểm nhất. Qua nhiều thập kỷ, những chất hoá học có độc tính cao này đã gây tử vong và làm tổn thương cho con người và động vật hoang dã, gồm các bệnh ung thư, huỷ hoại thần kinh, mất khả năng sinh sản và sức đề kháng và gây ra những dị tật bẩm sinh. Bằng cam kết của chính phủ các nước nhằm loại bỏ việc sản xuất và xả thải chất hoá học nguy hiểm vào môi trường, Công ước Stockholm sẽ mang lại nhiều lợi ích đối với sức khoẻ con người và môi trường. Hội nghị cũng sẽ tăng cường toàn diện phạm vi và tính hiệu lực của luật môi trường quốc tế".

Chính phủ các nước sẽ tiếp tục hành động khẩn trương theo tinh thần Công ước khi phiên họp đầu tiên của Hội nghị các bên tham gia (COP1) ở Punta del Este tại Uruguay vào đầu năm 2005.

Một trong những ưu tiên của hội nghị là sẽ giúp đỡ các nước thay thế DDT bằng các chất an toàn và hiệu quả hơn để chống lại bệnh sốt rét. COP sẽ thành lập một Uỷ ban đánh giá các hoá chất và thuốc trừ sâu khác để có thể bổ sung vào danh mục cấm ban đầu đối với 12 chất POPs (bao gồm: aldrin, chlodan, DDT, dieldrin, endrin, heptachlor, mirex, toxaphen, polychlorinat biophenol hoặc PCBs, hexachlorobenzen, dioxin và furan).

Mục tiêu cơ bản khác về COP sẽ là hoàn chỉnh các hướng dẫn để khuyến khích "các thông lệ về môi trường hợp lý nhất" và "các kỹ thuật có thể sử dụng tốt nhất" để có thể giảm hoặc loại trừ phát tán dioxin và furan (là loại độc nhất trong tất cả các chất thuộc nhóm POPs) thải ra từ tất cả các ngành công nghiệp và các nguồn khác.

POPs gồm những hợp chất rất bền vững, có thể tồn tại nhiều năm hoặc nhiều thập kỷ trước khi chúng bị phá huỷ. Các hợp chất này di chuyển trên phạm vi toàn cầu, thông qua quá trình bay hơi và lắng đọng lặp đi lặp lại, và được lan truyền trong khí quyển từ nguồn ban đầu tới các vùng xa xôi.

POPs tích tụ trong cơ thể sống nhờ một quá trình khác nữa gọi là quá trình tích luỹ sinh học. Các chất này không hoà tan trong nước, POPs dễ dàng bị hấp thụ trong các mô mỡ và nồng độ có thể tăng lên 70000 lần so với lượng ban đầu. Cá, các loài chim ăn thịt, động vật có vú và con người thuộc cấp cao trong chuỗi thức ăn, vì vậy mà chúng hấp thụ các hoá chất với nồng độ nhiều nhất. Và khi chúng di chuyển thì POPs cũng di chuyển theo. Kết quả của quá trình này là: Trái cây và động vật mà các sinh vật ở Bắc cực tiêu thụ - ở cách nguồn thải POPs hàng nghìn km - đặc biệt trong cơ thể các loài này chứa một lượng lớn POPs.

ở các nước đang phát triển, nơi thiếu các thiết bị và chuyên môn khi tiếp xúc với thuốc trừ sâu hoặc sống gần nguồn POPs sẽ dẫn đến những rủi ro.

Hầu như 12 loại hoá chất có trong danh mục đã bị cấm, song việc sử dụng DDT để kiểm soát véc tơ truyền bệnh theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới cần được xem xét theo mục tiêu có thể chấp nhận được, bởi vì DDT vẫn cần thiết ở nhiều nước để kiểm soát bệnh sốt rét lây truyền qua muỗi, căn bệnh chủ yếu gây tử vong cho nhiều người ở các vùng nhiệt đới - cho đến khi con người có thể thay thế DDT bằng các chất không phải là hoá chất, đây là chi phí hiệu quả và thân thiện với môi trường.

Đối với việc cấm sử dụng các hoá chất và thuốc trừ sâu, Công ước tập trung vào việc làm sạch những tích luỹ không mong muốn và các kho chứa thuốc trừ sâu và hoá chất độc hại đã quá hạn đang gia tăng. Những bãi đổ thải và các thùng đựng hoá chất độc hại từ những năm 1950, 1960 và 1970 và hiện nay đã bị xuống cấp và hoá chất ngấm vào đất, gây độc nguồn nước, động vật hoang dã và con người.

Mặc dù đã từ lâu trên thế giới không sản xuất PCBs, nhưng hàng trăm nghìn tấn PCBs vẫn được sử dụng trong các biến thế điện và các thiết bị khác. Đến năm 2025, chính phủ các nước sẽ ngừng dần việc sử dụng PCBs, để có thời gian chuẩn bị thay thế các chất không chứa PCBs. Chính phủ các nước phải loại bỏ PCBs bằng biện pháp hợp lý về mặt môi trường trước năm 2008.

Hiện nay đã có chất thay thế POPs, song vấn đề khó khăn vẫn là; giá thành cao, dân chúng còn thiếu kiến thức về POPs, thiếu công nghệ và cơ sở hạ tầng thích hợp. Các biện pháp sẽ được thay đổi phù hợp với tính chất đặc điểm và phương pháp sử dụng của từng loại hoá chất và theo các điều kiện kinh tế- xã hội và khí hậu của từng quốc gia.

Để các giải pháp được thực thi, thì các nhà tài trợ trong vài năm tới phải cam kết đóng góp hàng trăm triệu USD vào Quỹ Môi trường Toàn cầu, đây là thực thể quan trọng của cơ chế tài chính tạm thời của Công ước, cơ chế này đã huy động tiềm lực để tài trợ cho các dự án về POPs ở hơn 100 nước. Được sự ủng hộ của Liên minh các quốc gia phát triển và đang phát triển, Công ước Stockholm đang hứa hẹn về một thế giới không có POPs cho các thế hệ tương lai.

Nguồn: UNEP, 2/2004.