Sếu đầu đỏ (SĐĐ) là loại chim quý hiếm hiện còn tồn tại rất ít trên thế giới. ở Việt Nam SĐĐ thường xuất hiện tại Vườn Quốc gia Tràm Chim (tỉnh Đồng Tháp) và khu vực Hòn Chông thuộc hai huyện Hà Tiên và Kiên Lương. Tuy nhiên, do hàng loạt khu vực cư trú của chúng bị con người lấy làm đầm ao nuôi tôm nên SĐĐ đang có nguy cơ biến mất khỏi Việt Nam.

Tại tỉnh Kiên Giang, tháng 3/2002 SĐĐ còn 377 con và tháng 3/2003 chỉ còn lại 258 con. Dự báo của các nhà khoa học, SĐĐ sẽ không về Hòn Chông khi vùng đầm lầy ngập nước ở đây không còn nữa.

Đất cư trú của sếu đang bị mất dần

Đầm lầy Hà Tiên và tứ giác Long Xuyên - Kiên Lương là hai vùng đất có sự đa dạng về sinh cảnh, bao gồm rừng ngập mặn, vùng đầm lầy nước lợ, đồng cỏ ngập theo mùa, rừng tràm, rừng trên núi, các mỏm đá vôi với diện tích 200 nghìn ha. Nhận định của các nhà khoa học qua các cuộc quan trắc, nghiên cứu cho thấy, khu vực Hòn Chông là nơi đàn sếu đầu đỏ tập trung đông nhất Đông Dương với hơn 50% tổng số cá thể sinh sống vào mùa khô. Khu vực này còn đa dạng phong phú với nhiều loài chim quý hiếm khác như: ô tác, quắm cánh xanh, đại bàng đen, cò Trung Quốc,v.v...

Qua điều tra khảo sát của các nhà nghiên cứu, các vuông tôm đang lấn sâu vào các bãi ngủ của sếu đầu đỏ ở Hòn Chông và không bao lâu nữa, các bãi ngủ này sẽ biến mất, nguy cơ sếu đầu đỏ sẽ không về vào năm sau rất có thể xảy ra . Cần có biện pháp bảo vệ đồng cỏ năng ở Hòn Chông. Đây là khu vực quan trọng nhất vì thường xuất hiện nhiều loài chim quý hiếm khác có tên trong sách đỏ. Việc chuyển đổi vùng đất này thành vùng nuôi tôm có nguy cơ xóa bỏ hoàn toàn diện tích đồng cỏ, rừng tràm và làm biến mất các loài chim quý hiếm đã và đang di cư tới đây. Một khu vực quan trọng không kém khác là vùng đồng cỏ bàng được xem là lớn nhất đồng bằng sông Cửu Long ở Phú Mỹ, xã Vĩnh Điều, huyện Kiên Lương.

Tìm đất cho sếu đầu đỏ cư trú

Theo ý kiến của các nhà khoa học, muốn bảo vệ và giữ đàn sếu đầu đỏ đến đây cư trú thì trước hết phải giữ được vùng đất ngập nước Nam sông Hậu, hay còn gọi là vùng tứ giác Long Xuyên, trong đó khu vực cần bảo vệ cấp bách nhất hiện nay có diện tích 1.300 ha, thuộc khu vực Hòn Chông. Đây là một trong hai dự án gồm: "Bảo vệ SĐĐ và đồng cỏ kết hợp du lịch vùng Hòn Chông" và dự án "Bảo tồn đồng cỏ bàng kết hợp phát triển thủ công mỹ nghệ" được các nhà khoa học thuộc trường đại học Cần Thơ, Tp.Hồ Chí Minh, một số viện nghiên cứu trong nước đề xuất. Vì đã biết trước vùng đất này nằm trong quy hoạch nuôi tôm nên ngay từ tháng 5/2003, các tổ chức này đã đề nghị chính quyền địa phương tham mưu cho UBND tỉnh quyết định nhanh chóng về việc duy trì hiện trạng, hạn chế mở rộng khai thác để thực hiện bước chuẩn bị dự án. Trên tinh thần đó, UBND các tỉnh đã chấp thuận phương án này. Nhưng điều khó hiểu là sau khi có ý định thành lập khu bảo tồn đàn sếu từ tháng 5/2003 thì diện tích 1.300 ha bây giờ chỉ còn 100 ha. Trong một thời gian rất ngắn, diện tích 1.200 ha đã được cấp đồng loạt cho các hộ dân nuôi sú. Việc bảo vệ đàn sếu cũng không được sự ủng hộ của một số cơ quan chức năng. Sở Tài chính - Vật giá tỉnh Kiên Giang đưa ra một phép tính rằng, hiện nay thu nhập từ nuôi tôm ở đây là 1 tỷ/ha/năm. Sở Thủy sản lại tính "nhẹ" hơn, chỉ cần nuôi tôm quảng canh cũng "lãi ròng" 30 tỷ/năm trên toàn bộ diện tích 1.300 ha. Như vậy, nguồn ngân sách của tỉnh sẽ thất thu rất lớn. Một điểm nữa là liệu đền bù rồi, người dân có chịu di dời hay không. Địa phương lại than rằng: "hết quỹ đất tái định cư". Trong khi đó nếu đền bù để giải tỏa 1.300 ha này cũng không đơn giản chút nào, bởi giá đất quá cao: 2.400 USD/ha đất đã canh tác, 800 USD/ha đất hoang. Với giá này, ít nhất phải mất 70 tỷ đồng mới giải tỏa nổi, vượt quá khả năng của các nhà tài trợ.

Theo các chuyên gia, thật ra lợi nhuận từ con tôm ở Kiên Giang với cách tính như trên cũng chỉ là trên lý thuyết . Việc giữ lại 1.300 ha so với gần 63.000 ha nuôi tôm của tỉnh hiện nay sẽ không có gì ảnh hưởng đến sản lượng, mà nó còn giữ lại một giá trị khác hết sức quý giá. Đó là việc giữ được đàn sếu đầu đỏ cũng như bảo tồn được sự đa dạng sinh học của vùng đồng cỏ ngập nước sẽ quảng cáo cho ngành du lịch Kiên Giang trong việc phát triển du lịch sinh thái với cụm du lịch lý tưởng từ An Giang - Hà Tiên - Kiên Lương, tiếp theo là tuyến du lịch sinh thái biển đảo Phú Quốc. Tuy nhiên, hiện các cụm tuyến du lịch sinh thái đều đang trong tình trạng bị xâm hại nghiêm trọng trong khi các dự án bảo tồn đều dừng lại ở mức hội thảo và gặp quá nhiều khó khăn do sự thiếu đồng bộ, hợp tác giữa các bên liên quan.

Nguồn: Thể thao và Văn hóa, 13/11/2003