Thực vật là một nguồn phân tử quan trọng cho danh mục dược phẩm của phương Tây: hơn 1/2 tên thuốc có nguồn gốc tự nhiên. Các nguyên lý công hiệu bắt nguồn từ thực vật, các sản phẩm biển hoặc vi sinh vật. Các hợp chất đặc biệt thú vị là những chất chuyển hóa thứ yếu, có cây cối, nó không tham gia trực tiếp vào các chức năng sống của cây nhưng mà giúp bảo vẹe nó chống lại nấm, nhất là các vật ký sinh. Chính vì thế mà dùng quá nhiều thì các chất chuyển hóa này trở nên độc. Để tận dụng nó, các nhà sinh hóa phải tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro rồi in vivo để xác định liều lượng hữu hiệu và không gây ra tác dụng phụ.
Hiện nay, có nhiều bệnh không được chạy chữa hoặc chạy chữa rất kém. Chúng ta đang tìm tòi các phân tử mới công hiệu hoặc công hiệu hơn các phân tử đã có hiện nay nhưng ít độc. Với 500.000 cây mọc trên hành tinh thì mới chỉ khảo cứu được 5-6% về thuộc tính sinh học và hóa học. Cho đến nay, việc tìm tòi này quả là chán ngắt. Một số nhà dược học dựa trên các điều tra tộc người nhưng cũng gặp phải khó khăn bởi các ông lang thường ngập ngừng khi đưa ra công thức của họ, không mô tả triệu chứng giống như cách của phương Tây. Do vậy thật khó lý giải thông tin thu được ở các thầy lang. Từ các lý do đó, người ta có một giải pháp lựa chọn, đó là theo dõi các con khỉ lớn.
Có nhiều khảo sát cho thấy động vật thường tránh các cây độc nhất nhưng có một số nhà nghiên cứu tập tính lại không nhất trí là chúng ăn cây để chữa bệnh. Trong vòng 4 năm vừa qua, người ta đã tiến hành theo dõi và thấy những con khỉ lớn có cách ăn đặc biệt khi có một số triệu chứng: Chúng lựa chọn một số cây đặc thù có thuộc tính dược lý. Và người ta đã tiến hành các khảo sát để xem các cây mà con tinh tinh ăn có chứa các phân tử có thuộc tính trị liệu đối với người hay không.
Năm 1977, Richard Wrangham, đại học Harvard, đã mô tả hành vi đặc biệt của con tinh tinh Gombe ở Tandania. Nó ngốn mà không có nhai những chiếc lá nhám, có các búi lông của cây Aspila mossambicensis - cây dạng cỏ. Theo dõi sau đó, người ta thấy còn nguyên tầu lá trong phân của con vật này. Các con tinh tinh ăn lá này trong thời kỳ bị nhiễm vật ký sinh dữ dội. Các lá này có tác dụng từ giun một cách cơ học vì nó kích thích niêm mạc của ruột để đẩy vật ký sinh ra ngoài. Năm 1989, Micheal Huffman, Đại học Kyoto đã theo dõi con tinh tinh cái ở Mahale, Tandania. Nó hầu như chẳng ăn gì, trừ thân cây Vernonia ainygdalina. Nó chọn các mầm non, bỏ lá và vỏ rồi nhai thân để lấy nước vắt. Thường thì tinh tinh bỏ qua cây nhỏ bé này. Sau 24 giờ kể từ khi ăn, con vật trở nên hoạt bát. Cây này đã được dùng làm phương thuốc truyền thống ở châu Phi để trị đau dạ dày và ký sinh đường ruột. Các nhà hóa học đã phân tích cây này, nó giàu hợp chất diệt ký sinh, có một số chưa từng được tách ra trước đây. Tuy nhiên, nó chưa được áp dụng điều trị cho người.
Từ nhận xét trên, các nhà nghiên cứu tập tính khác đã theo dõi hành vi tương tự ở 10 địa điểm khảo sát đối với các con khỉ lớn, tinh tinh và cả con Gorila ở toàn châu Phi. Tất cả đều ăn lá nhám và khi bị nhiễm ký sinh. Hiện nay R. Wrangham đang chỉ đạo một dự án nghiên cứu tinh tinh Kibale nhằm nghiên cứu hành vi của các con tinh tinh hoang dã ở Uganđa. Từ 20 năm nay những con tinh tinh đã quen với chuyện bị theo dõi bởi êkíp của ông.
Với Claude-Marcel Hladik, thuộc nhóm nhân loại học sinh thái và sinh học tộc người của Viện bảo tảng quốc gia về lịch sử tự nhiên Paris, người ta đã nghiên cứu hành vi tự dùng thuốc của các con tinh tinh này. Suốt trong 4 chuyến công tác tại chỗ, từ năm 1999-2003, trạng thái sức khỏe của chúng được thu thập tối đa, ngoài ra còn thu thập lá cây, vỏ cây, thân cây, hoa hoặc quả mà các con tinh tinh này ăn. Các mẫu này được sấy khô rồi gửi về Viện hóa học các hợp chất tự nhiên ở Pháp. Các mẫu này được thử để tìm hiểu các thuộc tính sinh học. Ngoài ra còn nghiên cứu các thuộc tính kháng khuẩn, diệt nấm, diệt virut và diệt ký sinh của nước ép cây, đánh giá khả năng ức chế sự phát triển của tế bào u. Khi phát hiện được hoạt tính dược lý thì các nhà sinh hóa tách các phân tử đó dựa trên các phương pháp sắc ký rồi xác định các sản phẩm tách ra bằng cộng hưởng từ hạt nhân hay phổ khối. Theo dõi các con tinh tinh cho phép chọn lọc các cây chưa bao giờ được nghiên cứu, cho phép phát hiện các phân tử có thuộc tính dược lý hấp dẫn. Chắc các ông thầy lang châu Phi không có kể là họ dựa trên việc theo dõi động vật để đưa ra phương thuốc?
Thanh Hà (theo Pour la Science, 11/2004)