Kế hoạch thành lập các Trung tâm xuất sắc tại Việt Nam đang được Bộ Khoa học và Công nghệ xem xét và nhận được sự hoan nghênh của giới khoa học trong nước. Sau đây là ý kiến của một số chuyên gia về lợi ích và mô hình của các trung tâm này.

Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu: Việc thành lập các trung tâm xuất sắc, theo tôi, là một động thái tích cực để góp phần kích thích sự phát triển của công tác nghiên cứu khoa học nước ta hiện nay. Trong nghiên cứu khoa học, chúng ta đã nói nhiều đến "khoán 10", tức là giao quyền tự chủ cho các cơ sở nghiên cứu, nhưng trong thực tế không hoàn toàn như vậy. Với mô hình được tự chủ nhiều về nhân lực, tài chính, trung tâm kiểu này sẽ tạo động lực thực sự cho công việc nghiên cứu khoa học phát triển. Có cái "mẫu" thực tế như vậy, khi đó sẽ đặt ra sự "cạnh tranh ngầm" cho các đơn vị nghiên cứu khác.

Trong buổi hội thảo đầu tiên của các sinh viên theo học bổng VEF tháng 12/2004 vừa qua, các nhà khoa học có danh tiếng đã giới thiệu  kinh nghiệm đào tạo nhân tài và xây dựng các trung tâm xuất sắc ở một  số nước mới phát triển với niềm tin tưởng rằng: Rồi đây, ở Việt Nam, Chính phủ cũng sẽ thiết lập các trung tâm này để tạo điều kiện phát huy tài năng của các nhà khoa học trẻ Việt Nam được đào tạo công phu ở nước ngoài về nước làm việc.

GS, TSKH Hà Huy Khoái, Viện trưởng Viện Toán học Viện Khoa học và công nghệ Việt: mỗi nước có một mô hình riêng đối với trung tâm xuất sắc. Chẳng hạn Brazil đặt các trung tâm này trong các viện khoa học hiện nay, còn Hàn Quốc lại thành lập trung tâm riêng. Ở Việt Nam, nếu đặt trung tâm trong viện thì sẽ tận dụng được cơ sở vật chất sẵn có song lại rất khó cho nhà quản lý vì lúc đó sẽ có một nhóm người có đặc quyền, lương cao và thường được đi nước ngoài để giao lưu, học tập. Thành lập trung tâm độc lập cũng khó vì những trung tâm đó là những tháp ngà, dễ trở nên bị cô lập. Như vậy, xây dựng trung tâm xuất sắc theo mô hình nào, kiểu nào là vấn đề lớn. Tuy nhiên, thành lập trung tâm độc lập vẫn hơn song phải có quy chế hoàn toàn mới, đặc biệt cho những trung tâm này.

Không nên áp dụng quy chế cứng nhắc như đối các viện nghiên cứu của Việt Nam hiện nay. Với quy chế này, không thể đẩy một nhân viên biên chế ra khỏi viện ngay cả khi người đó làm việc không còn hiệu quả. Lợi ích lớn nhất của việc thành lập trung tâm xuất sắc là thu hút được các nhà khoa học Việt Nam trẻ và giỏi ở nước ngoài, hạn chế tình trạng chảy máu chất xám. Không phải nhà khoa học Việt Nam nào ở nước ngoài làm việc cũng đều nhằm mục đích kiếm nhiều tiền. Nhiều nhà khoa học sống cũng khá chật vật ở nước ngoài song điều kiện làm việc của họ tốt hơn nhiều, mang tầm quốc tế. Ngoài ra, các trung tâm xuất sắc cũng có tiềm lực để mời các nhà khoa học tài giỏi nước ngoài, là hình mẫu làm việc cho các viện khác ở Việt Nam.

GS, TSKH Trần Xuân Hoài, Viện trưởng Viện Vật lý ứng dụng và thiết bị khoa học (Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam: ý tưởng thành lập các trung tâm xuất sắc quả là tuyệt vời, giống như đội tuyển quốc gia vậy. Các trung tâm này sẽ góp phần tăng thêm tiềm lực khoa học công nghệ cho đất nước, rất phù hợp với Việt Nam bởi nước ta trí tuệ thì có nhiều song hội nhập về khoa học công nghệ và điều kiện làm việc thiếu thốn hoặc không có. Các trung tâm xuất sắc sẽ nghiên cứu các vấn đề chọn lọc, xuất sắc, đi trước thời đại, tận dụng đuợc kiến thức, kinh nghiệm, cách làm việc của các nhà khoa học giỏi trên thế giới. Quan điểm của tôi là nên để trung tâm xuất sắc đứng độc lập. Xã hội đang đòi hỏi nước ta phải cải tạo hệ thống nghiên cứu khoa học và giáo dục hiện có. Trong hoàn cảnh đó, không nên đặt các trung tâm xuất sắc vào hệ thống các viện nghiên cứu đang cần được cải tạo.

Trung tâm Xuất sắc

Quỹ Giáo dục Việt Nam - Hoa Kỳ (VEF), các nhà khoa học trong nhóm "Sáng kiến khoa học"-một tổ chức khoa học tại Hoa Kỳ và Chương trình Sáng kiến khoa học Thiên niên kỷ (MSI) của Ngân hàng Thế giới đang phối hợp với Bộ Khoa học Công nghệ xúc tiến thành lập các "Trung tâm xuất sắc" ở Việt Nam. Đây là một mô hình hỗ trợ tập trung vào các lĩnh vực sau: Sự xuất sắc trong nghiên cứu, đào tạo nguồn nhân lực và sự liên kết với các đối tác trong cộng đồng khoa học thế giới và khu vực tư nhân.
MSI là sáng kiến của Chủ tịch Ngân hàng Thế giới (WB), James Wolfenson, khi ông đang tìm kiếm phương thức để WB có thể hỗ trợ phát triển kinh tế cho các quốc gia bằng khoa học và kỹ thuật. Thường thì WB chủ yếu tham gia giúp các nước xoá đói giảm nghèo, giáo dục ở trình độ thấp nhất cũng như trong các tình huống cứu trợ khẩn cấp. Và vì thế, James muốn tìm các biện pháp đưa khoa học bền vững vào trong phát triển kinh tế của các nước. Ông đã làm việc với Giám đốc của Trung tâm Khoa học tiên tiến Phillip Griffith để bàn kế hoạch cụ thể đạt được những mục tiêu này.

Sáng kiến MSI đã ra đời từ hàng loạt các cuộc trao đổi giữa hai người. MSI đã bắt đầu ở Chile, sau đó mở rộng ra Brazil và một số nước Nam Mỹ khác. MSI cũng đã có các cuộc thảo luận với các nhà khoa học, các quan chức chính phủ và WB ở Cameroon, Botswana, Nam Phi và hiện giờ là Kazakstan. Dự án đang được mở rộng ra trên toàn thế giới. Hiện nay, VN cũng đang ở trong quá trình tìm hiểu khám phá dự án.

Các Trung tâm xuất sắc có chất lượng rất cao.
Để các "Trung tâm xuất sắc" ra đời, MSI sẽ phải làm việc với Bộ Khoa học và Công nghệ, với các nhà khoa học, và phần lớn là sự giúp đỡ của WB. WB sẽ làm việc với Bộ Khoa học và Công nghệ, quyết định việc thành lập các trung tâm xuất sắc tập trung vào các lĩnh vực nào, số lượng, sự phân bổ... Sau đó, sẽ có thông báo rộng rãi cho các nhà khoa học. Khi đó, họ sẽ tập hợp lại thành nhóm, viết đề án về cái mà họ muốn làm: từ việc làm nghiên cứu, đào tạo các nhà khoa học trẻ, hợp tác với các nhà khoa học ở các miền khác của Việt Nam và thế giới, tổ chức các buổi gặp mặt, hoặc trở thành các trung tâm xuất sắc, v.v...

Sau đó, các nhà khoa học hàng đầu trên thế giới, nhóm Sáng kiến khoa học, WB và Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam, sẽ phỏng vấn các trưởng nhóm, duyệt các đề án này, quyết định đề án nào sẽ được tài trợ trong vòng 3 - 5 năm. Thông thường, các đề án sẽ được đánh giá lại sau vài năm xem hiệu quả đến đâu, có nên tiếp tục không?

Mục đích của việc thành lập trung tâm xuất sắc không phải là để mọi nghiên cứu trên một đất nước đều thuộc các trung tâm này mà là tạo ra một chuẩn mực "xuất sắc" để các nhà khoa học sẽ học theo. Đó không chỉ là sự xuất sắc của một dự án, mà các nhà khoa học sẽ được đào tạo thật tốt. Chính vì thế, người lãnh đạo sẽ đóng vai trò quan trọng. Một nhóm người được lãnh đạo bởi 1, 2 cá nhân thật sự xuất sắc, được đào tạo sâu về khoa học, có những ý tưởng táo bạo, luôn hướng tới những "chuẩn mực" cao, làm việc hết sức mình. Với những cá nhân, những nhóm như thế, cả nền khoa học của một đất nước sẽ được nâng lên rất nhiều.

VietnamNet, 31/3/2005