Trong những tháng gần đây, giá dầu tăng đã làm thế giới chú ý đến sự cạn kiệt dầu mỏ, song vấn đề cạn kiệt nguồn nước ngầm do bơm hút quá mức còn nghiêm trọng hơn. Lester Brown, trong cuốn sách mới nhất với tên gọi Sự vượt quá khả năng tải của Trái đất đã chỉ rõ, có những thành phần có thể thay thế cho dầu, song với nước thì không. Sự bơm hút quá mức nước cho tưới tiêu nhằm thoả mãn nhu cầu ngày càng tăng về lương thực ngày nay đảm bảo rằng sản lượng lương thực sẽ giảm trong tương lai.
Mức tăng dân số thế giới kể từ năm 1950 đã vượt quá số dân cách đây 4 triệu năm. Đáng chú ý hơn là nền kinh tế thế giới đã tăng trưởng gấp 6 lần kể từ 1950. Khi kinh tế tăng trưởng, nhu cầu của nó vượt quá khả năng của Trái đất trong việc cung cấp lương thực, nước và các nhu cầu cơ bản của cuộc sống hàng ngày. Bằng chứng về nhu cầu quá mức này có thể biểu hiện bằng sự sụt giảm sản lượng đánh bắt, rừng bị thu hẹp, các hoang mạc mở rộng, nồng độ CO2 trong khí quyển tăng, đất bị xói mòn, nhiệt độ tăng, nhiều loài biến mất, mực nước ngầm xuống thấp, băng tan, đồng cỏ bị thoái hoá, mực nước biển dâng cao và các con sông ngày càng khô cạn. Hầu như tất cả các xu thế môi trường này đều ảnh hưởng đến an ninh lương thực thế giới.
Tuy nhiên, hai xu thế mới nhất là mực nước ngầm hạ thấp và nhiệt độ tăng khiến cho nông dân thế giới gặp nhiều khó khăn trong việc nuôi sống 76 triệu người được sinh ra thêm mỗi năm.
Loài người đang “khát”
Mỗi người uống khoảng gần 5 lít nước một ngày ở dạng này hay dạng khác, nhưng lượng lương thực mà chúng ta tiêu thụ mỗi ngày lại cần đến 3000 lít nước để sản xuất ra chúng, hay lớn gấp 500 lần. Nông nghiệp lại là ngành sử dụng nước nhiều nhất, 70% tổng lượng nước được bơm lên từ nước ngầm hay từ các dòng sông là để sử dụng cho tưới tiêu, 20% được sử dụng cho công nghiệp và chỉ 10% là cho người dân sử dụng.
Mực nước ngầm hiện nay đang xuống thấp ở nhiều quốc gia chiếm tới hơn nửa dân số thế giới. Trong khi nhiều nhà phân tích và các nhà lập chính sách quan tâm đến tương lai của tình trạng thiếu nước, thì chỉ có ít người liên tưởng tương lai của sự thiếu nước chính là tương lai của sự thiếu lương thực.
Cho dù có quan tâm nhiều hơn nữa thì phần lớn trong số gần 3 tỷ người tăng thêm vào giữa thế kỷ này sẽ ở các nước mà mực nước ngầm đang giảm xuống, hoặc có các giếng nước ngày càng khô cạn. Trong lịch sử, đất đai thường là yếu tố hạn chế tăng sản lượng lương thực, nhưng hiện nay nguyên nhân chính lại là thiếu nước. Nhiệt độ tăng là mối đe dọa thứ hai đến tương lai của an ninh lương thực. Trong vòng vài năm qua, các nhà sinh thái học cây trồng đã chú trọng đến mối liên quan giữa nhiệt độ và năng suất cây trồng và đã phát hiện ra rằng nhiệt độ cứ tăng 10C thì ở mùa thu hoạch tiếp theo sản lượng ngũ cốc, gạo và ngô sẽ giảm 10%.
Sóng nóng
Kể từ 1970, nhiệt độ trung bình của Trái đất đã tăng gần 0,70C. Năm năm ấm nhất trong 124 năm kỷ lục ghi nhận bắt đầu từ 1880 lại là 5 trong số 7 năm qua. Năm 2002, nhiệt độ cao kỷ lục và hạn hán đã làm giảm sản lượng ngũ cốc của cả Ấn Độ và Mỹ. Hiện tượng này đã làm giảm 90 triệu tấn sản lượng ngũ cốc thế giới, tương đương với hơn 4%. Năm 2003, sóng nóng đã là một gánh nặng ở châu Âu. Đợt sóng nóng kỷ lục đã ảnh hưởng đến 35.000 người ở 8 nước do mùa màng bị tàn lụi, từ nước Pháp ở phía Tây cho tới cả Ukraina ở phía đông bán cầu. Hậu quả là sản lượng ngũ cốc của châu Âu đã giảm 30 triệu tấn, ngang với một nửa sản lượng lúa mỳ của Mỹ.
Mặc dù vấn đề thay đổi khí hậu đang được bàn tán rộng rãi, song chúng ta lại quá chậm chạp trong việc hiểu được ý nghĩa đầy đủ của vấn đề này đối với an ninh lương thực. Tất cả mọi người đều biết rằng nhiệt độ Trái đất đang tăng lên, nhưng các nhà phân tích lại thường cho rằng những dự báo về khí hậu sẽ trở lại trạng thái bình thường mà không nhận ra rằng tình trạng này là không thể xảy ra.
Lũ lụt thường xuyên
Uỷ ban Liên Chính phủ về Thay đổi Khí hậu gồm 2.000 nhà khoa học xuất sắc dự đoán: nhiệt độ trung bình của Trái đất trong thế kỷ này sẽ tăng 1,4-5,8oC. Thế hệ nông dân hiện nay đang phải đối mặt với tương lai về nhiệt độ tăng khắc nghiệt hơn so với bất kỳ thế hệ nào kể từ khi nền nông nghiệp bắt đầu.
Nhiệt độ cao ở các vùng núi sẽ làm biến đổi mô hình về lượng mưa, làm tăng lượng mưa và giảm lượng tuyết rơi. Kết quả là lũ lụt xảy ra nhiều hơn trong mùa mưa và ít có tuyết tan bổ sung thêm nước cho các sông trong mùa khô. Ví dụ, ở châu Á sự thay đổi này đang ảnh hưởng đến lưu lượng của các dòng sông lớn bắt nguồn từ vùng Himalaya-Tây Tạng rộng lớn, gồm sông Indus, Ganges, Mekong, Dương Tử và Hoàng Hà. Thế giới có vẻ phản ứng chậm rãi trước các mối đe dọa mới trên đối với an lương thực. Bốn trong năm năm qua, mức tiêu thụ ngũ cốc thế giới đã giảm nhẹ và hiện nay sản lượng ngũ cốc thế giới ở mức thấp nhất trong vòng 30 năm qua. Đợt giảm khác vào năm 2005 có thể khiến sản lượng ngũ cốc thế giới giảm tới mức thấp nhất và đẩy giá lương thực tăng cao ở những vùng chưa thấy xuất hiện trên bản đồ.
Trong số 3 loại ngũ cốc chính trên thế giới là lúa mỳ, gạo và ngô thì việc cung cấp gạo có thể sẽ gặp khó khăn nhiều hơn vì đây là loại lương thực sử dụng nhiều nước nhất trong số 3 loại trên. Tìm được đủ nước để tăng sản lượng lúa gạo sẽ không dễ dàng trong một thế giới khan hiếm nước. Nếu nguồn cung cấp gạo bị hạn chế và giá gạo tăng cao thì giá lúa mỳ -loại ngũ cốc chủ lực khác cũng có thể tăng theo.
Công nghệ mới
An ninh lương thực ngày nay là một vấn đề rất phức tạp. Có thể đưa ra nhận xét rằng, trong thời kỳ hiệ nay, các quyết định của bộ năng lượng có thể có ảnh hưởng lớn đến an ninh lương thực trong tương lai hơn so với các quyết định của bộ nông nghiệp. Các chính sách do các bộ trưởng tài nguyên nước đưa ra cũng có thể có ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng và giá lương thực. Và khi mức nước tưới tiêu tính trên đầu người trên toàn thế giới giảm xuống thì các bộ Y tế và Kế hoạch hóa gia đình cũng sẽ có ảnh hưởng lớn đến an ninh lương thực trong tương lai.
Ba bước cơ bản để đảm bảo các nguồn cung cấp lương thực thế giới trong tương lai bao gồm: các nỗ lực làm tăng hiệu quả sử dụng nước, cắt giảm các phát tán cácbon và ổn định dân số. Nếu nước nào không hành động ngay để tăng hiệu suất sử dụng nước thì mực nước ngầm sẽ giảm và điều này có thể nhanh chóng làm tăng giá lương thực.
Cho dù có những ảnh hưởng của nhiệt độ tăng đến năng suất cây trồng, song việc nhanh chóng cắt giảm phát tán cácbon cũng không thể phóng đại quá mức.
May mắn thay là hiện nay chúng ta có công nghệ để giải quyết vấn đề này. Ví dụ, trong thập kỷ tới, nếu Mỹ chuyển đổi động cơ của toàn bộ xe ô tô sang động cơ lai điện-khí với hiệu quả tương đương với loại xe Prius của Toyota hiện nay thì nước này có thể giảm một nửa lượng xăng sử dụng.
Tương lai
Về mặt cung cấp, tiềm năng giảm sử dụng than và cắt giảm phát tán cácbon là rất lớn, bằng cách phát triển các nguồn năng lượng gió. Tại châu Âu-khu vực dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực này, các mỏ than đang bị đóng cửa, 40 triệu dân châu Âu hiện đang sử dụng điện sinh hoạt từ nguồn năng lượng gió. Vào năm 2020, dự báo một nửa trong số 400 triệu dân châu Âu sẽ sử dụng nguồn năng lượng này cho sinh hoạt.
Có rất nhiều bước để cắt giảm phát tán cácbon trên toàn thế giới và ổn định khí hậu. Đáng tiếc là ô tô có vai trò trong việc làm tăng nồng độ CO2 trong khí quyển, nguyên nhân gây biến đổi khí hậu và hiệu suất của động cơ ô tô lại cũng có thể ảnh hưởng đến giá lương thực. Nhiều người dân Mỹ cho rằng khủng bố mới là mối đe doạ chính đến an ninh, song với nhân loại, ảnh hưởng do thiếu nước và nhiệt độ tăng đến anh ninh lương thực là vấn đề quan trọng hơn. Với 3 tỷ người sống với mức 2 đôla/ngày và phải dành tới 70% thu nhập để mua lương thực thì thực phẩm dù tăng giá chút ít cũng sẽ trở thành mối đe doạ đến cuộc sống, và với họ bữa ăn tiếp theo mới là mối quan tâm chính.
N.N.H. (theo People@theplanet, 1/2005)