Nền khoa học châu Âu đang trải qua một bước ngoặt quan trọng nhất trong những năm gần đây khi khởi đầu của thiên niên kỷ mới được đánh dấu bởi sự đổi mới quan niệm coi nghiên cứu cơ bản, nền tảng là một công cụ để tiến tới một xã hội tri thức. Sự đổi mới này được khởi đầu từ Hội nghị thượng đỉnh Lisbon năm 2000. Tại đây, những nhà lãnh đạo các nước thuộc Liên Minh châu Âu lo ngại về khoảng cách ngày càng tăng giữa châu Âu và các nền kinh tế cạnh tranh ở Mỹ và Nhật Bản, đã quyết định đối đầu với thử thách này bằng việc cam kết đưa châu Âu trở thành một nền kinh tế cạnh tranh nhất trên thế giới tới năm 2010. Cam kết này được nối tiếp theo sau bằng một cam kết ở Hội nghị thượng đỉnh ở Barcelona nhằm tăng chi phí cho R&D và sáng tạo ở Liên Minh châu Âu đạt tới 3% GDP trong cùng năm đó. Cơ cấu thể hiện những hoạt động này được Ủy viên Hội đồng, ông Phillippe Busquin (ảnh), đề ra. Ông là người đã đề xuất khái niệm Khu vực Nghiên cứu châu Âu (ERA). Với tư duy sắc bén, Busquin đã giải quyết sự phân tán của nền khoa học châu Âu bằng việc khuyến khích các quốc gia thành viên phối hợp và tích hợp các hoạt động của họ để đạt được thành một nguồn tiềm lực và chuyên môn lớn rất cần thiết để duy trì sự chuyển đổi của tri thức thành những lợi ích xã hội và kinh tế đích thực trên một nền tảng cạnh tranh. Nghiên cứu cơ bản ở Châu Âu chủ yếu vẫn do Chính phủ tài trợ, việc này không chỉ hạn chế năng lực của các nhà khoa học trong việc sáng tạo ra những tri thức mới và thu hút các nhà khoa học hàng đầu vào khu vực, mà còn làm giảm khả năng của họ.

Hiện nay, triển vọng thành lập một Hội đồng nghiên cứu châu Âu (ERC) cho mọi ngành khoa học, gồm cả khoa học xã hội và nhân văn là rất lớn. Đây là một công cụ tài trợ mới để hỗ trợ nghiên cứu cơ bản chất lượng cao-vốn được hy vọng là nền móng của một xã hội dựa trên tri thức mới hoàn toàn. Các chính phủ, Qũy khoa học Châu Âu, Ủy ban châu Âu (EC) và cộng đồng khoa học đã thảo luận về ý tưởng này. Gần đây, Ủy viên Hội đồng, ông Busquin, đã tán thành ý tưởng này. Vai trò của cộng đồng khoa học trong việc duy trì sự công bằng ở các cuộc hội thảo của ERC mang tính công cụ, khi các xã hội có trình độ cao đưa ra một diễn đàn cần thiết hơn cho việc thảo luận về vấn đề chính sách khoa học và thống nhất ý kiến của các xã hội thành viên. Thêm vào đó, các nước thành viên cần phải nghĩ về châu Âu, chứ không chỉ phải mang tính quốc gia, nếu như muốn đảm bảo cho thành công của chương trình ERC. Vào tháng 12/2003, nhóm chuyên gia ERC và EC đưa ra các bản báo cáo về chương trình ERC và EC sẽ đưa ra bản báo cáo về nghiên cứu cơ bản. Cộng đồng khoa học gần đây đã phát động một diễn đàn mang tên "Sáng kiến cho nền khoa học của châu Âu-ISE". Đây sẽ là một diễn đàn có tiếng nói thống nhất về chủ đề ERC. Một nhóm làm việc do ISE thành lập sẽ chuẩn bị một bài thuyết trình luận điểm vào đầu năm 2004 để thảo luận ở cuộc họp đa nguyên tắc vào tháng 2/2004. Bài thuyết trình này tập hợp quan điểm và mong đợi của các nhà khoa học về các hoạt động, quản lý và các cơ cấu phân phối. Quyết định cuối cùng liên quan tới ERC dự kiến sẽ được đưa ra vào tháng 11/2004 trong nhiệm kỳ chủ tịch EU của Bỉ.

Nền tảng cho ERC đã được chuẩn bị kỹ càng và bây giờ tới phần việc của các chính phủ và Nghị viện Châu Âu. Nếu không nhanh chóng có những cơ chế mới để cải thiện việc tài trợ cho nghiên cứu cơ bản và tạo ra những cơ sở hạ tầng cần thiết để làm cho nền khoa học châu Âu mang tính cạnh tranh, thì các nước châu Âu sẽ phải đối mặt với một nguy cơ là giấc mơ biến Châu Âu thành một nền kinh tế thành công nhất trên thế giới sẽ chẳng bao giờ thành hiện thực.

N.P.A. (Theo Febs, 10/1/2004)