Theo số liệu mà Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO) công bố giữa tháng 10 vừa qua, năm 2004 Trung Quốc đăng ký 130.000 bằng sáng chế, xếp thứ 5 thế giới; tuy sau Nhật Bản (450.000 bằng), Mỹ (403.000 bằng), nhưng con số này đã gấp sáu lần số bằng sáng chế Trung Quốc có được năm 1995.
Ngày càng nhiều công ty đa quốc gia thiết lập trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) tại Trung Quốc để khai thác nguồn tài nguyên chất xám của nước này, và Trung Quốc cũng từ đó mà vươn lên trên bản đồ trí tuệ thế giới.
Chính phủ Trung Quốc kêu gọi các doanh nghiệp làm thay đổi đất nước Trung Hoa bằng cách chú ý vào phòng thí nghiệm ngang với vào nhà máy. Không chỉ hô hào, Trung Quốc còn tăng mạnh đầu tư cho hoạt động R&D. Vào cuối thập kỷ 90, Trung Quốc chi cho nghiên cứu khoa học 1% GDP, con số này hiện nay là 1,5% GDP, nhưng Chủ tịch Hồ Cẩm Đào cam kết sẽ nâng lên 2,5% GDP - tương đương mỗi năm 115 tỉ đô la Mỹ vào năm 2025.
Ngoài đầu tư của chính phủ, hoạt động nghiên cứu ở Trung Quốc còn nhận được sự đầu tư của các tập đoàn đa quốc gia và các doanh nghiệp lớn, như Lenovo, Huawei...
Không chỉ có thêm tiền, các nhà nghiên cứu của Trung Quốc còn có những lợi thế mà đồng nghiệp ở nước khác không có được. Một số nghiên cứu y-sinh học - ví dụ trong lĩnh vực tế bào gốc - bị cấm ở phương Tây vì lý do đạo đức, thì ở Trung Quốc được thực hiện tự do.
Lợi thế khác của Trung Quốc là nghiên cứu gắn liền với sản xuất. Trước đây Mỹ, Nhật, Đức phát triển nghiên cứu sáng tạo nhằm giải quyết những bài toán đặt ra trong thực tiễn sản xuất; nay sản xuất chuyển sang Trung Quốc, hoạt động nghiên cứu phát triển cũng phải chuyển theo.
Ngay những tai họa của Trung Quốc cũng trở thành điều kiện tốt cho khoa học; ví dụ Trung Quốc là nơi phát xuất những virus gây bệnh nguy hiểm nhất hiện nay như H5N1, SARS... song nhờ đó mà Trung Quốc trở thành phòng thí nghiệm hàng đầu thế giới về nghiên cứu các loại thuốc phòng ngừa và điều trị bệnh do các loại virus ấy gây ra.
Tuy vậy, sự phát triển của khoa học công nghệ ở Trung Quốc đang gặp nhiều trở ngại. Một hệ thống đại học chậm thay đổi, kiên trì với truyền thống dạy học theo kiểu nhồi nhét kiến thức, không gắn với thực tiễn và không coi trọng khả năng độc lập suy nghĩ khiến cho sinh viên Trung Quốc không bắt kịp yêu cầu của nền kinh tế và không đóng góp được bao nhiêu cho công cuộc phát triển khoa học, công nghệ.
Sự ưu đãi của nhà nước cũng khiến giới khoa học chịu sức ép phải có công trình; làm nảy sinh hiện tượng “công trình giả”, như trường hợp một “nhà khoa học” mua chip điện tử của Motorola về gắn nhãn Trung Quốc rồi xưng là thành tựu nghiên cứu của mình.
Tại một Hội nghị ở Bắc Kinh đầu năm nay, một viên chức cao cấp Chính phủ Trung Quốc cho biết có 60% trong số 160 nhà nghiên cứu Trung Quốc thừa nhận đã trả tiền để được in bài trên tạp chí khoa học và một tỷ lệ tương tự thừa nhận sao chép kết quả nghiên cứu của người khác. Tình trạng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ tràn lan cũng làm nản lòng các nhà nghiên cứu cả trong và ngoài Trung Quốc.
Dù sao, sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ, đi liền với tốc độ tăng trưởng rất ấn tượng của kinh tế Trung Quốc, đang gióng hồi chuông cảnh báo cho các nước khác: nếu không có chính sách và đầu tư thích hợp vào khoa học, giáo dục thì khả năng bị Trung Quốc vượt qua là hoàn toàn có thể xảy ra trong tương lai không xa.
Nguồn: Technology Review, 3/2006