Hội nghị thượng đỉnh thương mại Trung-Phi diễn ra tại Bắc Kinh vào đầu tháng 11 giữa Chính phủ Trung Quốc và các nhà lãnh đạo của hơn 40 nước thuộc châu Phi càng củng cố thêm các mối quan hệ kinh tế giữa một cường quốc đang nổi và một châu lục nghèo nhất thế giới. Nền kinh tế đang bùng nổ của Trung Quốc rất cần các nguồn tài nguyên thiên nhiên và họ đang nhằm vào châu Phi để bù lấp cho những thiếu hụt của mình. Trước những nguồn cung ứng dầu mỏ và các nguyên liệu thô dồi dào của châu lục này, chính sách châu Phi mới của Trung Quốc đang đặc biệt chú trọng vào việc thiết lập các mối quan hệ kinh tế. ít bị bó buộc hơn các nhà đầu tư phương Tây bởi các sức ép về tự do chính trị và tôn trọng quyền con người, Trung Quốc đang đi đến những nơi mà những người khác đang miễn cưỡng đặt chân đến, đáng chú ý nhất là Sudan. Dưới đây là những điểm đặc trưng nổi bật trong mối quan hệ Trung-Phi:
. Nền kinh tế đang bùng nổ của Trung Quốc cần rất nhiều tài nguyên. Trung Quốc là nước tiêu thụ dầu mỏ lớn thứ hai thế giới trong năm 2004, chỉ sau Mỹ. Với GDP tăng trưởng với tỷ lệ khoảng 10% trong ba năm gần đây, nhu cầu năng lượng của Trung Quốc đã vượt quá công suất sản xuất trong nước với một sự chênh lệch khá lớn. Ví dụ, trong năm 2005, Trung Quốc sản xuất được 3,6 triệu thùng/ngày, trong khi đó họ tiêu thụ hết 8,1 triệu thùng/ngày. Ngoài ra nước này còn bị thiếu hụt về một số mặt hàng nguyên liệu và họ đang nhằm vào châu Phi để lấp đầy chỗ thiếu hụt đó.
. Tần số các chuyến viếng thăm châu Phi của các quan chức Trung Quốc đang ngày càng tăng, mỗi một chuyến viếng thăm như vậy lại được đi kèm theo việc ký kết một loạt các hợp đồng thương mại. Chính sách châu Phi của Trung Quốc được khuôn đúc rất phù hợp với các nhu cầu về kinh tế của họ. Như vậy, hầu hết các doanh nghiệp được sự hậu thuẫn của Chính phủ Trung Quốc tại châu Phi đều liên quan đến năng lượng hay các nguồn tài nguyên, trong khi dầu mỏ và khí đốt chiếm phần lớn số lượng xuất khẩu của châu Phi sang Trung Quốc, ngành khai thác mỏ (than đá, vàng, đồng và côban) cũng được chú ý mạnh mẽ. Trung Quốc đã muốn tìm kiếm một sự ảnh hưởng về chính trị đối với châu Phi trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, nhưng chiến dịch gần đây của họ chủ yếu bị chi phối bởi hoàn cảnh kinh tế.
. Dấu hiệu rõ rệt nhất cho thấy mối quan hệ ngày càng tăng giữa Trung Quốc và châu Phi đó là sự bùng nổ các luồng thương mại và đầu tư. Trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2005, thương mại giữa Trung Quốc và châu Phi đã tăng từ chỗ chưa tới 10 tỷ USD lên gần 40 tỷ USD và con số này được dự đoán sẽ tăng lên hơn gấp đôi vào năm 2010. Trung Quốc đang nhanh chóng trở thành một trong những nguồn đầu tư chính của châu Phi; trong năm 2004 họ đã đầu tư 900 triệu USD vào châu lục này, một con số tăng hơn 300% so với năm trước đó và một loạt các hợp đồng lớn được các công ty năng lượng của Trung Quốc ký kết gần đây cho thấy sự tăng trưởng về đầu tư vẫn còn tiếp tục tăng lên.
. Theo số liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), xuất khẩu hàng hóa của châu Phi sang Trung Quốc đã tăng 87% trong năm 2004 so với năm trước đó. Nhiên liệu chiếm hơn 52% trong tổng số, số lượng vận chuyển nhiên liệu và các sản phẩm khai mỏ đã tăng 44% trong năm này. Cũng vào năm 2004, Sudan vận chuyển tới 64% tổng số xuất khẩu của mình (chủ yếu là dầu mỏ) sang Trung Quốc, đối với Yemen là 30% và Cộng hòa Dân chủ Côngô là 26%. Khoảng 35% số dầu mỏ của Angola được xuất khẩu sang Trung Quốc, nhưng nước này vẫn bị lu mờ bởi Nigeria (một vị trí khác đang thu hút sự quan tâm của Trung Quốc), nước xuất khẩu lớn nhất châu Phi sang Trung Quốc. Bên cạnh đó Trung Quốc cũng có các nguồn đầu tư liên quan đến dầu mỏ vào Gabon, cũng như đang tiến hành các đàm phán tại Chad, Libya và nước Cộng hòa Trung Phi.
. Vào tháng tư, Chủ tịch Hồ Cẩm Đào đã ký kết một hiệp định quan trọng về dầu mỏ với Kenya trong chuyến viếng thăm của mình. Hiệp định này còn bao gồm cả một trung tâm y tế thanh toán bệnh sốt rét, bảo dưỡng đường xá và một trung tâm thể thao. Trong chuyến viếng thăm kéo dài một tuần lễ, Chủ tịch Hồ cũng đã nhất trí mua lại một số vốn nắm quyền kiểm soát tại nhà máy lọc dầu Kaduna với công suất 110 000 thùng/ngày ở Nigeria, là nơi mà trong một vòng đàm phán chuyển nhượng giấy phép, Hãng Dầu mỏ Quốc gia Trung Quốc (China National Petroleum) đã nắm được quyền ưu tiên lựa chọn thăm dò khai thác ở bốn lô (hai lô ở Niger Delta và hai ở vịnh Chad). Trong khi đó, Công ty dầu mỏ thuộc sở hữu Nhà nước của Trung Quốc China National Offshore Oil Corporation (CNOOC) cũng đã nhất trí mua một cổ phần tại một mỏ dầu của Nigeria với giá 2,3 tỷ USD. Trung Quốc còn đang đầu tư các loại hàng hóa và dịch vụ phi mậu dịch ở châu Phi, như nông nghiệp, du lịch và đồ gia dụng. Châu Phi là một địa điểm hấp dẫn trong các lĩnh vực có hàm lượng lao động cao, điều này mang lại cho các nước châu Phi cơ hội theo đuổi sự đa dạng hóa các ngành nghề ngoài các lĩnh vực cốt lõi.
. Hội nghị Thượng đỉnh thương mại Trung-Phi lần đầu tiên sẽ tiến hành vào tháng 11 tại Bắc Kinh mang nhiều hứa hẹn đối với Trung Quốc về các hiệp định mậu dịch tự do và các tổ chức khu vực. Trung Quốc đã loại bỏ thuế quan đối với 200 các mặt hàng công nghiệp khác nhau có xuất xứ tại châu Phi. Họ còn áp dụng các khoản cho vay ưu đãi và tín dụng thương mại đối với các doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư vào châu Phi. Chính phủ Trung Quốc còn cam kết sẽ vận động Liên hiệp quốc chú ý nhiều hơn tới sự phát triển kinh tế tại châu Phi và thúc đẩy sự hợp tác Nam-Nam. Tuy nhiên, mối quan hệ thương mại Trung- Phi rất thiên lệch. Châu Phi chỉ xuất sang châu Á 1,6% lượng hàng xuất khẩu của mình và có rất ít công ty của châu Phi đầu tư vào châu Á. Những công ty nào có ý định đầu tư vào Trung Quốc đều thuộc các nước giàu có hơn, như Nam Phi chẳng hạn. Trong số này có Hãng rượu bia SABMiller và Công ty khai thác mỏ Anglo American.
. Trung Quốc đã hứa giảm nợ cho các nước châu Phi và trợ giúp thêm về kinh tế mà “không kèm theo các ràng buộc về chính trị”. Trong khi các tổ chức đa phương cũng cung cấp các khoản cho vay tiếp theo, nhưng tiến trình diễn ra chậm. Trung Quốc có thể cung cấp những khoản tiền ứng trước và thường với mức lãi suất trợ cấp. Tuy nhiên, cũng có những mối lo ngại rằng việc cung cấp các khoản vay mới cho các nước đang mắc nợ ở châu Phi sẽ phá hủy các nỗ lực đang được thực hiện nhằm đưa các quốc gia này thoát ra khỏi nợ nần. Dù sao thì cho đến nay Trung Quốc cũng đã xóa nợ cho 31 nước và các khoản viện trợ của nước này ước tính đạt 5,5 tỷ USD. Điều đáng chú ý hơn là Trung Quốc còn cam kết giúp đỡ đào tạo nhân lực cho quân đội của châu Phi và hỗ trợ xây dựng quân đội tại đây. Ngoài ra họ còn muốn tăng sự hợp tác trong phòng chống tội phạm có tổ chức.
. Trung Quốc cũng đang khuyến khích đầu tư vào các cơ sở hạ tầng châu Phi, bao gồm giao thông, viễn thông, bảo toàn nước và điện. Còn một điều nữa không hòan toàn mang tính chất hữu nghị, đó là: việc nâng cấp cơ sở hạ tầng sẽ tạo điều kiện cho việc vận chuyển nguyên liệu thô và cũng nhằm củng cố các mối quan hệ và đảm bảo nhận được sự ủng hộ từ các nhà lãnh đạo châu Phi. Những khoản đầu tư như vậy còn dùng để mua chuộc các hợp đồng.
. Sự đầu tư của Trung Quốc có thể không để lại di sản về chuyển giao kỹ năng ở châu Phi. Các dự án đầu tư lớn của nước này thường đưa tới các chuyên gia từ bên ngoài, lao động địa phương được sử dụng chủ yếu ở mức kỹ năng thấp hơn. Nếu Trung Quốc rời bỏ các liên doanh được thành lập ở châu Phi, sẽ chỉ có rất ít nhân công địa phương được đào tạo, điều này làm nảy sinh những mối lo lắng. Ví dụ như trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Trung Quốc đều đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng châu Phi và đến khi Chiến tranh Lạnh kết thúc các cơ sở hạ tầng đó đã rơi vào tình trnạg không sử dụng do nhân công địa phương đã không đủ khả năng để bảo dưỡng trang thiết bị.
. Trong khi một số Chính phủ sẽ hạn chế quan hệ thương mại với các quốc gia mà họ cho rằng đang tuân theo các chính sách phi đạo đức, thì Trung Quốc tỏ ra không nao núng trước những mối lo ngại đó và sẽ xâm nhập vào các thị trường mà các nước khác còn e ngại. Cũng như những khoản đầu tư đáng kể vào Sudan, gần đây Trung Quốc đã chào đón Tổng thống Zimbabwe, người đang bị tẩy chay trên vũ đài quốc tế. Sudan, nước có Chính phủ cũng đang nằm dưới sự kiểm soát kỹ lưỡng, là một nước được hưởng lợi lộc từ vị khách hàng Trung Quốc. Nền kinh tế Sudan đang tăng trưởng nhanh dựa vào xuất khẩu dầu mỏ sang Trung Quốc. Mặc dù có sự cấm vận đối với Sudan, cũng như các mối đe dọa áp dụng các biện pháp trừng phạt của Liên hiệp quốc do hành vi xâm phạm nhân quyền, tiền đầu tư của Trung Quốc vào nước này có nghĩa rằng cả hai biện pháp trên đều không hẳn đã có tác động hòan toàn. Trung Quốc hiện đang là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Sudan và cũng là nguồn đầu tư nước ngoài lớn nhất. Sudan hiện nay đang là nơi có những cơ sở vận hành lớn nhất toàn cầu của Tập đoàn dầu khí quốc gia (CNPC) thuộc sở hữu Nhà nước của Trung Quốc. Tuy vậy điều đó cũng không thể nói lên rằng chính trị hoàn toàn không liên quan đến các quyết định đầu tư của Trung Quốc.
Nguồn: EIU, 17/10/2006