Ngày 1/8/2006 vừa qua Ủy ban Tài chính Thượng viện Mỹ đã thông qua dự luật S.3495 trao Quy chế Quan hệ Thương mại Bình thường Vĩnh viễn (PNTR) đối với Việt Nam. Đây không chỉ là chìa khóa mở rộng cửa WTO để Việt Nam tham gia một cách đầy đủ, mgang hàng bình đẳng với các nền kinh tế thành viên khác của WTO, mà còn mở ra trang sử mới của quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ.
Trên thực tế, để khép lại quá khứ, doanh nhân hai nước đã bắt tay nhau gần 2 thập kỷ nay. Trực tiếp hay gián tiếp, doanh nhân Hoa Kỳ đã là một trong số những nhà đầu tư nước ngoài đầu tiên có mặt tại Việt Nam theo Luật Đầu tư Nước ngoài năm 1987. Một trong những dự án đầu tiên của doanh nghiệp Hoa Kỳ là Dự án Liên doanh sản xuất nước giải khát Coca-Cola, đăng ký qua Singapo, đã được chào đón ở cả ba miền Băc, Trung, Nam. Và đến nay, không chỉ dự án này mà còn rất nhiều dự án khác đang làm ăn phát đạt tại Việt Nam. Những dự án hỗ trợ của Hoa Kỳ về phòng chống các dịch bệnh, nhất là với căn bệnh thế kỷ AIDS, hay những chuyến thăm Việt Nam dồn dập gần đây của những doanh nhân, những chính khách Hoa Kỳ đang góp phần mở rộng mối quan hệ hợp tác nhiều mặt giữa hai nước trong thời gian tới, không chỉ về kinh tế mà còn cả những lĩnh vực khác như văn hóa, y tế, giáo dục, khoa học, công nghệ, v.v… Tuy nhiên, nền tảng của mối quan hệ giữa hai nước vẫn là quan hệ kinh tế, trước hết là đầu tư của doanh nghiệp Mỹ tại Việt Nam và buôn bán, xuất nhập khẩu hàng hóa giữa hai nước.
Về đầu tư, tuy còn bị hạn chế bởi việc chưa trao cho Việt Nam Quy chế Quan hệ Thương mại Bình thường Vĩnh viễn, song đầu tư của Hoa Kỳ vào Việt Nam đã ngày càng tăng: từ 62 dự án với vốn đăng ký 849 triệu USD vào năm 1996 đã tăng lên 120 đự án với 1339,3 triệu USD năm 2000 và 319 dự án với 2304,8 triệu USD vào năm 2005, đứng thứ 8 trong tổng số 65 nước và vùng lãnh thổ đầu tư tại Việt Nam.
So với nhiều nước và vùng lãnh thổ khác, kết quả này còn khá khiêm tốn và càng nhỏ bé trước tiềm lực kinh tế khổng lồ như Hoa Kỳ. Nhưng trên thực tế và thực chất, đầu tư của doanh nghiệp Hoa Kỳ tại Việt Nam còn lớn hơn nhiều, nếu tính cả phần đầu tư của các công ty con đăng ký từ ngoài lãnh thổ Hoa Kỳ. Đánh giá sơ bộ cho thấy, tổng vốn đầu tư đăng ký trực tiếp và gián tiếp của các công ty mẹ và công ty con thuộc Hoa Kỳ có thể lớn gấp 2-3 lần số vốn đăng ký trực tiếp hiện nay. Một ví dụ điển hình là trong 6 tháng đầu năm 2006, các công ty Hoa Kỳ đã có hàng chục dự án mới đầu tư vào Việt Nam, với tổng vốn đăng ký khoảng 1 tỷ USD, nhưng trong đó số vốn của những dự án đăng ký trực tiếp từ Hoa Kỳ chỉ chiếm khoảng 464 triệu USD, số còn lại đều đăng ký từ những công ty con qua vùng lãnh thổ khác, điển hình là Dự án Intel tại Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh có vốn đăng ký giai đoạn đầu là 605 triệu USD đã đăng ký qua Hồng Kông. Tình hình này sẽ thay đổi, khi Việt Nam chính thức trở thành thành viên WTO và Quy chế PNTR dành cho Việt Nam được Quốc hội Hoa Kỳ thông qua, khi đó các doanh nghiệp Hoa Kỳ đăng ký đầu tư trực tiếp từ bản quốc cũng được bảo hộ và hưởng điều kiện tài chính ưu đãi như đăng ký qua lãnh thổ khác.
Các doanh nghiệp Hoa kỳ đã và đang góp mặt trong các lĩnh vực dầu khí, ôtô, bưu chính viễn thông, hóa mỹ phẩm, công nghiệp thức ăn chăn nuôi, trong các lĩnh vực dịch vụ ngân hàng, bảo hiểm, du lịch, thị trường chứng khoán, y tế, giáo dục–đào tạo, tư vấn pháp lý, v.v… Nghĩa là không phải đến bây giờ, mà gần 20 năm qua, nhất là trong hơn 10 năm thực hiện bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa hai nước, những tế bào kinh tế Hoa Kỳ đã được nuôi cấy và nảy nở, trưởng thành trong lòng nền kinh tế Việt Nam. Đó là sự kết nối kinh tế Việt Nam – Hoa Kỳ, cũng như kinh tế Việt Nam với kinh tế các nước và vùng lãnh thổ khác. Doanh nghiệp Hoa Kỳ đầu tư làm ăn tại Việt nam và ngược lại, doanh nghiệp Việt \Nam đầu tư làm ăn tại Hoa Kỳ là hạt nhân cơ bản trong sự nghiệp gây dựng và phát triển quan hệ giữa hai nước, sự xa cách giữa nhân dân hai nước, sự cách biệt giữa hai nền văn hóa sẽ được thu hẹp dần bởi sự phát triển không ngừng của mối quan hệ hợp tác đầu tư này.
Về thương mại, hiện nay thị trường Hoa Kỳ đang chiếm vị trí số 1 đối với xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam và có tốc độ tăng cao nhất trong các thị trường xuất khẩu của Việt Nam. Nếu như năm 1995, trị giá xuất khẩu của Việt Nam vào Hoa Kỳ mới đạt gần 170 triệu USD, thì đến năm 2000 đã đạt gần 733 triệu USD và lên tới 5930,6 triệu USD vào năm 2005, gấp 35 lần năm 1995, trong khi mức tăng chung của tất cả các thị trường chỉ là 6 lần. Trong 6 tháng đầu năm nay, xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường này ước đạt khoảng 3,6 tỷ USD, bằng 61% kết quả của cả năm 2005, và gấp hơn 3,5 lần tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2001, là năm Hiệp định Thương mại Song phương Việt Nam – Hoa Kỳ bắt đầu có hiệu lực (từ ngày 10 tháng 12 năm 2001). Nếu so với con số 170 triệu USD xuất khẩu của Việt Nam đạt được trong năm 1995, năm hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao, thì kết quả 6 tháng này đã gấp rất nhiều lần. Việc Việt Nam gia nhập WTO và giành được Quy chế PNTR của Hoa Kỳ là một thành tựu lớn của công cuộc đổi mới, của hoạt động kinh tế đối ngoại của Việt Nam. Đây là sự kiện mang ý nghĩa lịch sử, đánh dấu sự khởi đầu của một trang sử mới của quan hệ hai nước khép lại quá khứ, cùng hướng tới tương lai vì lợi ích chung của hai dân tộc.
(Con số và Sự kiện, số 8/2006)
********