Vào tháng 3 năm nay, tiến trình Hợp tác Á-Âu (ASEM) sẽ tròn 10 tuổi. Trong 10 năm qua, tiến trình ASEM đã đạt được những thành tựu rất đáng khích lệ. Sau đây sẽ giới thiệu một số khả năng phát triển của ASEM theo quan điểm của các học giả nước ngoài.
1. Các kịch bản phát triển của ASEM trong những năm sắp tới
Trong bài viết: Phương hướng tương lai của tiến trình hợp tác Á-Âu, nhà nghiên cứu Singapo Yeo Lay Hwee, chuyên gia hàng đầu của châu Á về ASEM đã dự báo về 3 kịch bản phát triển có thể của tiến trình này trong những năm sắp tới.
Kịch bản 1: ASEM vận động theo mô hình khối Thịnh vượng chung
Kịch bản 2: ASEM trở thành một diễn đàn hiệu lực và hiệu quả
Kịch bản 3: ASEM như một định chế bao trùm (Meta-Regime)
1.1. Kịch bản 1: ASEM vận động theo mô hình Khối thịnh vượng chung
Kịch bản này được xây dựng dựa trên giả định là môi trường chiến lược ở châu Á vẫn tiếp tục ổn định.
Về kinh tế, Nhật Bản vẫn tiếp tục cải cách. Kinh tế của Trung Quốc tạo ra hiệu quả làm suy yếu sự phục hồi chậm chạp của nền kinh tế toàn cầu. Sự ổn định bên trong của các nước vẫn được duy trì... Tóm lại là, không có sự xấu đi nghiêm trọng nào trong môi trường chiến lược, chính trị và kinh tế ở Đông Á.
Về phía EU, Liên minh châu Âu vẫn tiếp tục “luẩn quẩn” với chương trình mở rộng và những cố gắng để hội nhập hơn nữa. Một số quyết định để hợp lý hóa thể chế và thủ tục ra quyết định được tiến hành, nhưng không có tính chất đột phá nào về thể chế. Tuy nhiên, EU vẫn xoay xở để không bị tròng trành, bất kể sự tiếp nhận thành viên mới. Về phương diện chiến lược, EU vẫn là khu vực ổn định nhất trên sân khấu toàn cầu. Kinh tế châu Âu vẫn ổn định và phát triển chậm chạp.
Hoa Kỳ tiếp tục do dự giữa chủ nghĩa đơn phương và đa phương. Khuynh hướng này dẫn tới một sự bấp bênh và do dự trong quan hệ của Mỹ với cả châu Á và châu Âu. Nhưng sẽ không có chính sách lớn nào được đưa ra có thể dẫn tới va chạm lớn trên sân khấu toàn cầu. Các thể chế toàn cầu như WTO tạo ra hy vọng về một vòng thương lượng toàn diện, trong đó quan tâm nhiều hơn tới các nước phát triển.
“Trong một kịch bản về môi trường không có thay đổi lớn và ổn định này, ASEM vẫn có thể là một diễn đàn ngoại giao liên chính phủ, nhưng có lẽ vận động theo mô hình Khối thịnh vượng chung”. Về cơ bản, “ASEM vẫn là diễn đàn liên chính phủ phi chính thức mà không có bất kỳ tư cách pháp nhân nào”. Nếu phát triển theo kịch bản này, Yeo Lay Hwee khẳng định: “Vai trò có thể của nó (ASEM) với tư cách là một chủ thể quốc tế có khả năng phục vụ toàn cầu, do vậy, sẽ bị hạn chế. Nó không phải là một chủ thể quốc tế quan trọng vì nó không thể quyết định hành động quốc tế. Nó chỉ có thể ứng phó với hành động quốc tế và đóng góp vào đó. Đối với cộng đồng quốc tế rộng lớn hơn, ASEM vẫn chỉ là ngoại biên. Bộ máy hiện nay của nó không cho phép nó có đóng góp ý nghĩa nào đối với tiến trình thay đổi trên thế giới”.
1.2. Kịch bản 2: ASEM trở thành một diễn đàn hiệu lực và hiệu quả
Kịch bản này được xây dựng dựa trên giả định là Đông Á trở thành một thực thể mạnh và hội nhập, tạo nên một cực quan trọng trong nền chính trị và kinh tế tham gia. Những điều kiện để Đông Á trở thành một thực thể như vậy, theo Yeo Lay Hwee, là:
1. Hoa Kỳ càng đi theo đường lối đơn phương.
2. EU hội nhập, hướng nội và tiếp tục quên lãng các thể chế đa phương như WTO.
Nếu Mỹ và EU phát triển theo hướng đó, Đông Á sẽ đi vào hội nhập. Ngoài ra, còn một số nhân tố khác có khả năng thúc đẩy hội nhập khu vực ở Đông Á. Đó là:
- Kinh tế Mỹ suy yếu dẫn tới sự tan rã của hệ thống mậu dịch đa phương;
- Mỹ thi hành chính sách đối ngoại diều hâu, đặc biệt trong quan hệ với Trung Quốc;
- Sự phụ thuộc của các nước Đông Á vào Mỹ giảm, do sự suy yếu của nền kinh tế Mỹ, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế Đông Á tăng lên;
- Trung Quốc hội nhập mạnh mẽ vào khu vực.
Với kịch bản này, “ASEM sẽ có thể trở thành một diễn đàn hướng vào kết quả nhiều hơn vì nó không còn là diễn đàn với một bộ các chủ thể trái ngược nhau mà là diễn đàn của hai thực thể khu vực hùng mạnh. Nó sẽ có thể vận động từ diễn đàn xây dựng lòng tin thành diễn đàn tập trung vào giải quyết vấn đề và thương lượng. ASEM sẽ trở nên táo bạo hơn và tập trung hơn với tư cách là một diễn đàn kết nối hai khu vực đóng góp 2/3 đầu ra quốc tế và mậu dịch của tham gia, nó có thể trở thành một chủ thể quan trọng trên trường quốc tế, đặc biệt trong lĩnh vực mậu dịch và đầu tư. Đối thoại chính trị cũng sẽ được tăng cường. ASEM sẽ có thể lập ra và ảnh hưởng tới chương trình nghị sự toàn cầu”.
1.3. Kịch bản 3: ASEM như một định chế bao trùm (Meta-Regime)
“Trong kịch bản này ASEM có thể hoạt động như một định chế bao trùm (Meta-Regime), ở đó, các nguyên tắc, các chuẩn mực được đặt ra với tư cách là đường lối chỉ đạo các lĩnh vực hợp tác chính. ASEM sẽ cung cấp một khuôn khổ bao trùm cho phép “kết nối các chế độ hợp tác vận động với các tốc độ khác nhau” được thành lập dưới chiếc ô của nó. ASEM, tự nó, không cần những thể chế mạnh, chính thức. “Nó có thể giống như một câu lạc bộ có nguyên tắc (Principled Club), cam kết với các tiêu chuẩn rộng rãi về ứng xử giữa các thành viên của nó với một ít quyền lực về giám sát hoặc bắt buộc. Bên trong ASEM, các thành viên khác nhau sẽ tập hợp vào các vấn đề, các lĩnh vực khác nhau và tham gia vào các hệ thống khác nhau từ tự do thương mại đầu tư, môi trường bảo vệ các di sản, văn hóa và các vấn đề khác.
Từ thực tế tồn tại của những liên minh tự nguyện trong ASEAN và EU, Yeo Lay Hwee đi tới dự báo rằng “Nguyên tắc này (lập các liên minh tự nguyện-TG) sẽ hướng dẫn hợp tác giữa Đông Á và EU trong ASEM”. Nếu ASEM phát triển theo kịch bản trên, nó “sẽ vẫn tương đối lỏng lẻo, vẫn là một thể chế phi chính thức. Tuy nhiên, những hệ thống khác nhau trong phạm vi của nó có thể có hình thức khác nhau”.
Sau khi phác họa ba kịch bản phát triển của ASEM, Yeo Lay Hwee khẳng định: “Với sự năng động bên trong đang diễn ra đã nói ở trên và triển vọng của tình hình khu vực và toàn cầu hiện nay, kịch bản có thể nhất của ASEM trong một thập kỷ tới là triển vọng của một ASEM vận động hướng tới mô hình Khối Thịnh vượng chung với hội nghị cấp cao hai năm một lần, Hội nghị Bộ trưởng, hợp tác chức năng tăng lên và các mạng lưới ngày càng tăng thu hút các tầng lớp xã hội dân sự và nhân dân các nước ASEM”.
Tóm lại, dự báo về triển vọng phát triển của tiến trình Hợp tác Á-Âu trong những năm sắp tới là ASEM sẽ đi vào các hoạt động thực chất hơn. Tiến trình này sẽ được thể chế với việc thành lập một Ban Thư ký ảo trong thời gian tới. Tùy thuộc vào hiệu quả hoạt động của Ban Thư ký đó và mức độ hợp tác, một Ban Thư ký thật sự có thể được thành lập. ASEM sẽ vẫn là một tiến trình hợp tác phi chính thức giữa châu Á và châu Âu. Tuy nhiên, trong lòng ASEM sẽ xuất hiện những liên minh tự nguyện giữa các nước thành viên, để tiến hành trước một số dự án hợp tác phù hợp với lợi ích và mong muốn của họ. Các liên minh này sẽ mở cửa cho sự tham gia của các đối tác khác khi họ có nguyện vọng. Khuôn khổ Hợp tác Á-Âu năm 2000 và những cải tiến được thông qua tại ASEM-5 vẫn được tôn trọng và trở thành đường lối chỉ đạo các hoạt động của ASEM trong tương lai.
(Nghiên cứu Đông Nam Á, Số 2 (77)/2006)
*************************