Trong số các biện pháp can thiệp y tế, vacxin là một trong những phương pháp đã có từ lâu và ít tốn kém, có tác động lớn nhất tới công tác chăm sóc sức khoẻ cộng đồng.
Công nghệ này đã đạt được nhiều tiến bộ nhờ sự hiểu biết gia tăng về bản chất của các vi khuẩn lây nhiễm, nhưng sẽ tiếp tục phát triển bởi động lực của một số bệnh đang đặt ra thách thức cho y học, chẳng hạn như HIV/AIDS, sốt rét và cúm. Sự nhấn mạnh gần đây đến nguy cơ xảy ra chiến tranh sinh học cũng thúc đẩy công tác phát triển vacxin. Chính phủ Mỹ trong Dự án Bioshield gần đây đã dành riêng 5,6 tỷ USD để phát triển các công nghệ chống lại vũ khí sinh học. Trong 10 năm tới, kinh phí Liên bang sẽ được dùng để mua các dược phẩm và vacxin để đối phó với một loạt các mầm bệnh.
Từ thập kỷ 80, nhiều vacxin mới và hoàn thiện đã được đưa ra, kể cả các chủng loại được tạo ra bằng công nghệ gen đầu tiên trên thế giới. Những vacxin này đã được phát triển theo phương pháp truyền thống để phòng chống các bệnh lây nhiễm cấp tính.
Tuy nhiên, những loại vacxin trị liệu mới đang nổi lên, được thiết kế cho những bệnh nhân đã bị lây nhiễm, với mục đích tăng cường phản ứng miễn dịch. Những vacxin trị liệu cũng đã được thử nghiệm lâm sàng để chữa các bệnh không lây nhiễm, ví dụ để tăng phản ứng miễn dịch đối với những chủng loại khối u ung thư. Hiện nay, vẫn chưa có các loại vacxin trị liệu được đưa ra thị trường, nhưng có một số ứng dụng được dùng trong các thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ. Trong số các vacxin trị liệu có được, loại tiên tiến nhất là để chống bệnh ung thư, đồng thời cũng có sự chú trọng gia tăng để chống HIV/AIDS và chữa các bệnh thần kinh.
Cũng có sự quan tâm ngày càng tăng đến lĩnh vực vacxin ADN, trong đó ADN được dùng thay cho protein để tạo ra phản ứng miễn dịch. Về lý thuyết, vacxin ADN có một số ưu điểm so với các vacxin khác. Ví dụ, các vacxin ADN có tác dụng từ bên trong tế bào, có tiềm năng tạo ra phản ứng mạnh hơn và hy vọng sẽ có khả năng chống lại các loại virus biến đổi liên tục, chẳng hạn như virus cúm. Tuy nhiên, cho dù đã có thành công ở động vật, nhưng những thử nghiệm lâm sàng ban đầu ở người cho thấy rằng vacxin ADN không đủ công hiệu. Điều này dẫn tới việc tìm kiếm sử dụng các công nghệ cận kề, chẳng hạn như dùng vectơ virus để làm phương tiện dẫn nạp và điều này có hứa hẹn nhiều hơn. Hiện có một số vacxin ADN đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng.
Việc áp dụng sinh học phân tử để nhận dạng các gen độc hại đã đem lại hiểu biết mới về sự phát sinh bệnh của các vi khuẩn độc hại. Sự hiểu biết mới này cùng với việc có thêm kiến thức về phản ứng miễn dịch đã khiến một số nhà bình luận dự báo rằng tới năm 2010 các vacxin ADN sẽ cạnh tranh thị phần với các biện pháp dựa vào sinh học và hoá chất.
Điều trị các khối u
Ung thư, mặc dù chẳng có liên quan gì với virus hay vi trùng, nhưng vẫn có thể điều trị được nhờ vắc xin- Tiến sĩ (TS) Mike Whelan của Hãng Dược phẩm Onyvax, cho biết. Lý do là vì hệ đề kháng của cơ thể vốn tự nó đã có khả năng tiêu diệt mọi khối u. Nếu hệ thống này hoạt động tốt, số các khối u xuất hiện sẽ giảm đi rất nhiều, đây là điều đã được kiểm chứng ở loài chuột. Điều này nghĩa là hệ đề kháng của cơ thể có khả năng nhận biết các tế bào nổi loạn đủ sớm, để có thể tiêu diệt chúng trước khi chúng phát triển thành các khối u. Chỉ thỉnh thoảng hệ thống này mới chịu đầu hàng, khi đó tế bào ung thư vô hiệu hoá đội ngũ bảo vệ; còn khi cơ thể nhận thấy có điều gì đó đang xảy ra thì đã quá muộn, khối u đã hình thành.
Vậy, khi hệ đề kháng nhận ra các protein dị thường trên bề mặt các tế bào ung thư, thì có khả năng đẩy nó vào cuộc chiến chống lại ung thư không? Đó là ý tưởng về vắc xin phòng bệnh ung thư tuyến tiền liệt mà TS Whelan nói tới. Ông đã nghiên cứu 28 bệnh nhân nam có khối u đang phát triển nhưng chưa đến giai đoạn di căn. Tất cả dều có hệ đề kháng tốt. Họ được tiêm ba loại tế bào ung thư tuyến tiền liệt được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, cùng với một liều vắc xin phòng lao có nhiệm vụ “kích hoạt” hệ đề kháng. Thủ tục này được nhắc lại ba lần: hai tuần sau mũi tiêm đầu tiên (vẫn thêm một liều vắc xin phòng lao), bốn và tám tuần sau (những lần này chỉ tiêm các tế bào ung thư). Ở 26 bệnh nhân, sự phát triển của khối u chậm lại rõ ràng, thậm chí dừng hẳn. Vậy đây sẽ là liệu pháp nhiều hứa hẹn! Nhưng liệu nó chỉ kéo dài cuộc sống cho bệnh nhân hay giúp họ khoẻ mạnh trở lại? Giai đoạn nghiên cứu tiếp theo sẽ trả lời câu hỏi này, đó cũng là giai đoạn cuối cùng trước khi một loại thuốc mới được đưa vào sử dụng. Không lâu nữa đâu!- TS Whelan hứa.
Nghiện - sẽ không còn đáng sợ
Tạo cho con người khả năng không bị nghiện thuốc lá và ma tuý - đó là đích tiếp theo mà TS Campbell Bunce của Hãng Xenova muốn đạt tới. Theo ông, ngoài liệu pháp tâm lý thì y học hiện đại không giúp được gì nhiều cho những người nghiện. Những người nghiện thuốc lá nặng có thể sử dụng liệu pháp nicotin thay thế, dựa trên các loại thuốc chống trầm cảm, chỉ có điều hiệu quả của liệu pháp này không vượt quá 30% (sau một năm, có tới 70-84% số người hút trở lại).
TS Bunce dự định sẽ điều khiển hệ đề kháng của cơ thể sao cho hệ này ngăn chặn các phân tử nicotin và ma tuý xâm nhập vào não. Nhờ vậy mà những người nghiện nếu có hút cũng sẽ không hề cảm thấy thích thú, dễ chịu. Sẽ không có cảm giác lâng lâng của những lần hút thuốc hay dùng ma tuý bình thường trước đây. Nhưng phải làm sao để các tế bào của hệ đề kháng có thể vô hiệu hoá nicotin và ma tuý? Các phân tử của những hợp chất độc hại đó nhỏ tới mức mà trong những điều kiện bình thường, những người lính canh của cơ thể chúng ta không hề để ý tới.
Các nhà khoa học tìm cách gắn các phân tử nicotin và cocain với một protein lớn (cụ thể là một đơn vị không độc của chất độc gây bệnh). Một liên hợp như thế này thì hệ đề kháng dễ dàng phát hiện ra. Trong máu của người đã được tiêm vắc xin điều chế theo cách này sẽ xuất hiện những kháng thể chống lại nicotin hay cocain.
Phòng ngừa thấp khớp, tiểu đường và dị ứng
Đối với các bệnh này, hệ đề kháng của cơ thể hoạt động quá tốt, tốt tới mức mà nó tấn công cả những tế bào của chính mình. Vậy thì cần gì phải kích thích thêm bằng vắc xin?
Chìa khoá của vấn đề là một loại tế bào lympho T điều chỉnh, mà nhiệm vụ của chúng không phải là tiêu diệt vi trùng gây bênh, trái lại - chúng ngắt hệ đề kháng. Loại tế bào mới được phát hiện này sẽ tham gia vào chiến dịch khi hệ đề kháng bắt đầu tấn công chính cơ thể mình. Rất tiếc là nhiều khi chúng hoạt động quá yếu nên không thể bảo vệ cơ thể khỏi những tác hại. Vậy có thể chỉ cần kích hoạt chúng? Đúng thế, Nhóm của TS Williams đang thử nghiệm điều đó trên động vật. Họ sử dụng protein EtxB, thường do các vi khuẩn gây bệnh tiêu chảy sinh ra. Thậm chí không cần phải tiêm loại protein này, mà chỉ cần cho các con vật đang mắc bệnh ngửi loại protein đặc chủng này dưới dạng hơi xịt đã cho thấy hiệu quả rất ấn tượng. Ở loại gặm nhấm, trong phòng thí nghiệm, các triệu chứng của bệnh tiểu đường (liên quan đến isulin), bệnh thấp khớp và thậm chí cả bệnh dị ứng đã rút lui! Và không cần phải liên tục nhắc lại các mũi tiêm vắc xin. Nếu các tế bào lympho T điều chỉnh xuất hiện trong cơ thể, bệnh sẽ bị loại bỏ. Đã đến lúc chúng ta có thể để các loại thuốc khác sang một bên.
Để chắc chắn về vai trò của tế bào lympho T điều chỉnh, chức không phải một cơ chế nào khác liên quan đến protein EtxB, các nhà nghiên cứu đã chỉ tiêm riêng cả bộ điều chỉnh T cho các con vật mang bệnh. Những “bệnh nhân” này cũng đã khỏi bệnh. Điều này chứng tỏ vai trò của các protein EtxB chỉ là kích thích việc sản sinh ra các tế bào làm yếu hệ đề kháng.
Phòng chống HIV/AIDS
AIDS cũng giống như tất cả các bệnh khác có thể phòng được nhờ các loại vắc xin truyền thống, ở chỗ đều do virus gây ra. Nhưng có một khác biệt cơ bản. Nếu người bệnh đã trải qua bệnh đậu mùa chẳng hạn, sẽ miễn dịch với bệnh đó suốt đời (đây chính là chỉ dẫn đầu tiên để các nhà khoa học phát minh ra vắc xin). AIDS lại không như vậy. Virus HIV biến đổi nhanh tới mức nếu cơ thể có kịp loại bỏ được một trong số những kẻ xâm lược thì cũng không thể nhận mặt được lũ cháu con của nó.
Mặc dầu vậy, các nhà khoa học vẫn nỗ lực điều chế vắc xin. Có thể nói rằng Hãng VaxGenem đã gần tới đích. Những nghiên cứu ban đầu đã cho những kết quả rất hứa hẹn. Tất cả chỉ còn chờ đợi vào kết quả của giai đoạn cuối cùng, giai đoạn thứ ba của những nghiên cứu lâm sàng đối với 5.000 bệnh nhân.
Song song với những nghiên cứu của VaxGenem, các nhà nghiên cứu Anh đã thử nhiều loại vắc xin trên người và động vật- khoảng trên 20 loại. Giáo sư Andrew McMichael thuộc Phòng thí nghiệm Oxford đã báo cáo về một trong số đó tại hội nghị khoa học Lucy Dorrel. Đó là vắc xin được điều chế từ ADN. Nhóm của McMichael đã phát hiện ra rằng có thể đưa vào cơ thể một đoạn ADN có chức năng mã hoá protein của virus HIV, loại protein gây nên những phản ứng tự vệ mạnh nhất của cơ thể, theo hai cách: hoặc dưới dạng một ADN “trần” hoặc cùng với một vi rus gây bệnh đậu mùa đã bị suy yếu. Nhưng nếu tiêm cả hai cùng lúc là tốt nhất. Một kết hợp như vậy không gây hại gì cho người. Nhưng chúng có giúp được gì không? Điều này không lâu nữa sẽ được làm sáng tỏ. Ở Anh và châu Phi, các nhà khoa học đã thử những mũi tiêm đầu tiên trên người và đang chờ đợi kết quả. Trong tháng 9, họ đã tiêm tổ hợp vắc xin trên cho những người đã bị nhiễm HIV với hy vọng rằng tổ hợp đó sẽ kích hoạt hệ đề kháng và cũng với liệu pháp phối hợp ba loại thuốc hiện đang được sử dụng sẽ giúp con người chiến thắng bệnh AIDS.
Nguồn: Society of Medicine, 1/2006