Tiến trình hợp tác Á - Âu (ASEM) đến nay đã được 10 năm. Trong 10 năm qua, tiến trình này đã đạt được những thành tựu đáng khích lệ. Quan hệ hợp tác kinh tế Á - Âu nói chung, giữa Đông Á và Liên minh châu Âu (EU) nói riêng phát triển mạnh dưới tác động của các kế hoạch hành động, như Kế hoạch thuận lợi hóa thương mại (TFAP), Kế hoạch xúc tiến đầu tư (IPAP)... Ngoài ra, các cuộc đối thoại văn hóa và văn minh được khởi xướng tại Hội nghị cấp cao Á - Âu IV (Cô-pen-ha-gen) theo sáng kiến của Trung Quốc và Pháp đang ngày càng đi vào chiều sâu, góp phần tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau về các giá trị văn hóa của hai châu lục.
Những thành tựu kể trên đang tạo đà phát triển tích cực cho ASEM trong thời gian tới. Tuy nhiên, do tồn tại và phát triển trong môi trường quốc tế đang có nhiều biến đổi, cùng số lượng 39 nước thành viên đa dạng về lịch sử, văn hóa, chế độ chính trị, trình độ phát triển như hiện nay, ASEM đang đứng trước nhiều khả năng phát triển.
1 - Dự báo các kịch bản phát triển của ASEM
Nói đến khả năng phát triển của ASEM, nhiều học giả nước ngoài, trong đó có nhà nghiên cứu Singapo Yoleyhi đã dự báo về 3 kịch bản phát triển của tiến trình này như sau:
Kịch bản thứ nhất, ASEM vận động theo mô hình Khối Thịnh vượng chung
Kịch bản này được xây dựng dựa trên một số giả định về diễn biến sắp tới của chính trường thế giới. Theo các giả định này, các khu vực trên thế giới như châu Á, châu Âu và một số cường quốc như Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc... sẽ không có nhiều biến động trong thời gian tới.
Về châu Á, các "điểm nóng" như bán đảo Triều Tiên, eo biển Đài Loan, vấn đề biển Đông, các phong trào li khai ở Đông - Nam Á vẫn tồn tại nhưng không leo thang. Chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan và mạng lưới khủng bố tại khu vực được đặt trong sự cảnh giác của chính phủ các nước thuộc Hiệp hội các quốc gia Đông - Nam Á (ASEAN). Bên cạnh đó, tình hình của các quốc gia đơn lẻ vẫn diễn biến ổn định như Nhật Bản tiếp tục cải cách; kinh tế Trung Quốc tiếp tục tăng trưởng cao; sự ổn định bên trong của các nước lớn vẫn được duy trì...
Về châu Âu, đặc biệt là EU vẫn tiếp tục theo đuổi tiến trình mở rộng cùng những cố gắng nhằm hội nhập hơn nữa. Một số quyết định để hợp lý hóa thể chế và thủ tục ra quyết định được tiến hành nhưng không mang tính đột phá. Về phương diện chiến lược, EU vẫn là khu vực ổn định nhất trên sân khấu toàn cầu; nền kinh tế châu Âu ổn định và phát triển chậm chạp. Về chính trị, khuynh hướng cực đoan, dân tộc chủ nghĩa bị kiềm chế bởi xã hội dân sự và các thể chế ngoài chính phủ...
Hoa Kỳ do dự giữa chủ nghĩa đơn phương và đa phương. Khuynh hướng này dẫn tới sự bấp bênh trong quan hệ của Mỹ với châu Á và châu Âu. Vậy nên trước mắt sẽ không có chính sách lớn nào được đưa ra. Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tiếp tục các hội nghị hằng năm và các hội nghị khác với các kết quả lẫn lộn nhưng không có sự mới mẻ.
Với giả định về môi trường chính trị thế giới khá ổn định như vậy, ASEM có thể vẫn sẽ là một diễn đàn ngoại giao liên Chính phủ, vận động theo mô hình Khối Thịnh vượng chung. ASEM không phải là một chủ thể quốc tế quan trọng vì không thể quyết định hành động quốc tế. Đối với cộng đồng quốc tế rộng lớn hơn, ASEM vẫn chỉ là ngoại biên và bộ máy hiện hành của ASEM không cho phép có sự đóng góp ý nghĩa nào đối với tiến trình thay đổi trên thế giới. Tuy nhiên, điều đó không hàm ý rằng ASEM là tổ chức không thích hợp. Ngược lại, nó mang lại lợi ích cho các nước thành viên như Khối Thịnh vượng chung đã làm.
Kịch bản thứ hai, ASEM trở thành một diễn đàn hiệu lực và hiệu quả
Kịch bản này được xây dựng dựa trên giả định Đông Á trở thành một thực thể mạnh và hội nhập, tạo nên một cực quan trọng trong nền kinh tế và chính trị thế giới. Để có được điều đó, Đông Á cần những điều kiện như: Hoa Kỳ vẫn tiếp tục chủ nghĩa đơn phương; EU hội nhập, hướng nội và tiếp tục quên lãng các thể chế đa phương...
Nếu Mỹ và EU phát triển theo hướng đó, Đông Á sẽ đi vào hội nhập. Ngoài ra, còn một số nhân tố khác có khả năng thúc đẩy hội nhập khu vực ở Đông Á đó là: Kinh tế Mỹ suy yếu dẫn tới sự tan rã của hệ thống mậu dịch đa phương; Mỹ thi hành chính sách đối ngoại diều hâu, đặc biệt trong quan hệ với Trung Quốc; sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế Đông Á tăng lên do không còn chịu ảnh hưởng lớn từ nền kinh tế Mỹ; Trung Quốc hội nhập mạnh mẽ vào khu vực.
Khi hội đủ các điều kiện trên, Đông Á sẽ thành một lực lượng khu vực hùng mạnh. Một cộng đồng Đông Á mạnh, quả quyết sẽ không thể và không bị người châu Âu lãng quên. Bên cạnh đó, một EU hội nhập ngày càng phát triển với một chính sách đối ngoại và an ninh chung minh bạch hơn cùng bản sắc an ninh và phòng thủ châu Âu nhằm trở thành một chủ thể toàn cầu. Khi đó, hai khu vực sẽ phát triển thành diễn đàn liên khu vực vững chắc, có khả năng lập ra chương trình nghị sự và hoạt động như một nhân tố hợp lý hóa. Nó sẽ vận động vượt ra ngoài mối bận tâm hiện nay về một nền chính trị tầm thường được xây dựng trên các dự án kiểu tạm thời.
Với kịch bản này, ASEM sẽ có thể trở thành một diễn đàn hướng vào hiệu quả nhiều hơn vì nó không còn là diễn đàn với các chủ thể trái ngược nhau mà là diễn đàn của hai thực thể khu vực hùng mạnh. Nó sẽ có thể vận động từ diễn đàn xây dựng lòng tin thành diễn đàn tập trung vào giải quyết vấn đề và thương lượng. ASEM sẽ trở nên táo bạo hơn, tập trung hơn với tư cách là một diễn đàn kết nối hai khu vực đóng góp 2/3 thị trường tiêu thụ trong lĩnh vực mậu dịch và đầu tư; đối thoại chính trị cũng sẽ được tăng cường. ASEM sẽ có thể ảnh hưởng tới chương trình nghị sự toàn cầu (2).
Kịch bản thứ ba, ASEM hoạt động như một định chế bao trùm
Trong kịch bản này ASEM có thể hoạt động như một định chế bao trùm mà ở đó, các nguyên tắc được đặt ra nhằm chỉ đạo các lĩnh vực hợp tác chính. ASEM sẽ cung cấp một khuôn khổ bao trùm cho phép "kết nối các chế độ hợp tác vận động với các tốc độ khác nhau" giống như một câu lạc bộ có nguyên tắc, cam kết với các tiêu chuẩn rộng rãi về ứng xử giữa các thành viên. Để ASEM phát triển theo kịch bản này cũng cần có các điều kiện nhất định, đó là sự thất bại hay sự suy yếu của các thể chế toàn cầu. Nhân tố này sẽ tạo sức ép đối với ASEAN. Và kết quả là một số thành viên của ASEAN sẽ hợp lực lại với nhau và với các nước bên ngoài để tiếp tục phát triển thông qua việc đóng góp những sáng kiến. Những tập hợp như vậy tạo thành các liên minh tự nguyện. Cơ sở để xây dựng những liên minh tự nguyện dựa trên quan điểm của một số nhà lãnh đạo ASEAN khi cho rằng ASEAN không cần cân nhắc tới việc kìm hãm sự hợp tác giữa các thành viên có khả năng và sẵn sàng tiến nhanh hơn.
Theo kịch bản này, ASEM sẽ vẫn tương đối lỏng lẻo, vẫn là một thể chế phi chính thức. Tuy nhiên, những hệ thống khác nhau trong phạm vi của nó có thể có các hình thức khác nhau.
2 - Triển vọng phát triển của ASEM trong thời gian tới
Ba kịch bản mà một số học giả nước ngoài đã dự báo là ba khả năng phát triển của ASEM trong những năm tiếp theo. Ngoài ra, vẫn có thêm một khả năng nữa cho rằng ASEM sẽ dần suy yếu và biến mất. Tuy nhiên, khả năng này không thể xảy ra khi những lợi ích mà ASEM đưa lại cho hai châu lục nói chung và từng nước thành viên nói riêng là điều được tất cả các đối tác thừa nhận.
Do vậy, vấn đề đặt ra là phân tích các kịch bản đó như thế nào và việc dự báo một kịch bản khả thi nhất dựa trên những phát triển gần đây của ASEM.
Kịch bản thứ nhất: ASEM phát triển theo mô hình Khối Thịnh vượng chung, một kịch bản không mấy thuyết phục do: Một là, dự báo trên được đưa ra từ năm 2002, trước khi diễn ra Hội nghị cấp cao ASEM IV. Đây là yếu tố gây bất hợp lý do thời gian sau hội nghị, thế giới đã diễn ra nhiều sự kiện quan trọng. Hai là, Khối Thịnh vượng chung là tổ chức của các quốc gia vốn là thuộc địa hoặc vùng ảnh hưởng của Anh, trong đó, Anh đóng vai trò hạt nhân. Thông qua Khối Thịnh vượng chung, Anh muốn duy trì quan hệ nhất định với những nước vốn là thuộc địa và vùng ảnh hưởng của mình; ngược lại, nhờ vị thế của Anh ở châu Âu và trên thế giới, những nước này có cơ hội phát triển và tránh được những ảnh hưởng bất lợi từ các cường quốc khác. Nhưng, thực tế là trong ASEM không có đối tác nào đóng vai trò tương tự như Anh trong Khối Thịnh vượng chung mặc dù Ủy ban châu Âu (EC) là đối tác hạt nhân bên phía châu Âu. Phía châu Á có các đối tác lớn như Trung Quốc, Nhật Bản, nhưng họ chỉ tham gia vào ASEM với tư cách đối tác bình thường như các nước Đông - Nam Á khác.
Do vậy, mặc dù hiện nay, cơ chế hoạt động của ASEM có một vài điểm tương tự như Khối Thịnh vượng chung, nhưng ASEM không thể phát triển theo mô hình đó.
Kịch bản thứ hai: Một tương lai phát triển của ASEM theo kịch bản này chính là điều các đối tác mong đợi. Tuy nhiên, những điều kiện cần thiết để hiện thực hóa kịch bản trên khó có thể xảy ra trong tương lai gần. Thật vậy, mặc dù Mỹ sẽ tiếp tục đường lối đơn phương trong quan hệ quốc tế, nhưng quan hệ Trung Quốc - Mỹ vẫn phát triển tốt đẹp do lợi ích của cả hai bên.
Ngoài ra, giả định về việc EU hội nhập, hướng nội và quên lãng các thể chế đa phương không hẳn đã đúng. EU đang tiến tới nấc thang cao nhất trong tiến trình hội nhập khu vực; họ sẽ phải dành nhiều thời gian hơn cho các vấn đề nội bộ nhưng chưa có dấu hiệu nào cho thấy sự "quên lãng" các thể chế đa phương, đặc biệt khi mậu dịch đa phương đang đưa lại nhiều lợi ích cho EU. Hơn nữa, đối thủ thương mại chính của EU trên thế giới hiện nay lại là Mỹ. Các cuộc đàm phán mậu dịch trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) sẽ giúp EU nâng cao vị thế của họ trước Mỹ, đồng thời bảo đảm ưu thế của EU đối với các nước đang phát triển. Các thể chế mậu dịch đa phương trong khuôn khổ WTO cũng cung cấp cho EU một lý do "chính đáng" để từ chối các đề nghị mậu dịch song phương với ASEAN.
Từ những phân tích trên có thể đi tới kết luận rằng ASEM khó có thể phát triển theo kịch bản thứ hai ở tầm ngắn hạn và trung hạn.
Kịch bản thứ ba: Đây là kịch bản có nhiều khả năng hơn cả. Những phân tích về tình hình EU trong giai đoạn hiện nay và trong những năm sắp tới cho thấy EU sẽ phải ưu tiên nhiều hơn cho các vấn đề nội bộ và cho các mối quan hệ quan trọng như quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Đối với cả EU và Mỹ, đối thủ hiện nay của họ là một Trung Quốc đang trỗi dậy hòa bình, mạnh mẽ và ngày càng quả quyết hơn trên trường quốc tế, là một nước Nga dưới sự lãnh đạo của một thế hệ lãnh đạo mới trí tuệ hơn, năng động hơn đang quyết tâm phục hồi vị thế siêu cường từng có của mình.
Châu Á sẽ vẫn giữ một vị trí quan trọng trong chiến lược của EU do những cơ hội kinh tế mà châu Á đang và sẽ đưa lại. Do vậy, EU có thể chấp nhận thể chế hóa ASEM tới một mức độ nào đó, chẳng hạn như lập Ban thư ký ảo như khuyến nghị của Nhóm đặc nhiệm về quan hệ đối tác kinh tế Á - Âu, thậm chí là một Ban thư ký thực sự tương tự như Ban Thư ký APEC. Nhưng họ sẽ không muốn ASEM phát triển thành một cơ chế hợp tác chính thức, một diễn đàn thương lượng giữa châu Á và châu Âu vì nếu ASEM phát triển theo hướng đó, châu Âu sẽ phải cam kết nhiều hơn với châu Á, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, EU không muốn và cũng không đủ nguồn lực để làm như vậy. Mặt khác, do sức ép từ phía châu Á và của các nước thành viên, có thể EU sẽ có những cam kết trong việc lập Khu vực Tự do thương mại (FTA) với Đông Á. Trong trường hợp đó, họ sẽ lựa chọn những đối tác quan trọng không chỉ đối với EC mà còn đối với đại đa số các nước thành viên. Như vậy, khả năng xuất hiện các cơ chế hợp tác khác trong lòng ASEM là điều hoàn toàn có thể xảy ra ngay cả từ phía EU.
Tóm lại, dự báo về triển vọng phát triển của tiến trình hợp tác Á - Âu trong những năm sắp tới là ASEM sẽ đi vào các hoạt động thực chất hơn. Tiến trình này sẽ được thể chế với việc thành lập một Ban thư ký ảo, tiếp nối theo đó là một Ban thư ký thực sự. ASEM sẽ vẫn là một tiến trình hợp tác phi chính thức giữa châu Á và châu Âu. Tuy nhiên, trong lòng ASEM sẽ xuất hiện những liên minh tự nguyện giữa các nước thành viên để tiến hành trước một số dự án hợp tác phù hợp với lợi ích và mong muốn của họ. Các liên minh này sẽ mở cửa cho sự tham gia của các đối tác khác khi họ có nguyện vọng.
Nguồn: Tạp chí Cộng sản số 108/2006