Không còn nghi ngờ gì khi cho rằng người Trung Quốc đang ngày càng hiện diện một cách rõ rệt hơn, với một phạm vi lớn hơn tại các thị trường châu Phi. Đầu tư của Trung Quốc tại châu Phi vừa mới được tăng thêm một khoản vốn trị giá 2,3 tỷ USD tại Nigeria của công ty năng lượng do Nhà nước kiểm soát mang tên CNOC, công ty này hiện đang đầu tư vào các lĩnh vực dầu mỏ tại Angola và Sudan, lâm nghiệp tại Guinê Xích đạo, xây dựng tại Botswana và Zimbabwe, dược phẩm tại Ethiopia.
Theo ước tính, hiện nay có khoảng 700 công ty của Trung Quốc đang hoạt động tại châu Phi. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có một nhận định thống nhất về việc một “Tân Trung Hoa” có ý nghĩa như thế nào đối với châu lục này. Các Chính phủ thuộc các nước châu Phi thường coi Trung Quốc như một cơ hội vô tận, với các thị trường không giới hạn cho các mặt hàng xuất khẩu là nguyên liệu thô, dầu mỏ và là nơi cung cấp nguồn vốn nước ngoài dưới dạng các khoản cho vay, viện trợ và đầu tư. Trong khi đó, các công ty tư nhân và đặc biệt là các hãng chế tạo lại thận trọng hơn nhiều, họ coi Trung Quốc không chỉ là một mối đe dọa đối với khả năng tồn tại vốn đã rất mỏng manh của họ, mà còn là một trở ngại đáng gờm đối với nền công nghiệp hóa tương lai, bởi vì các hãng chế tạo Trung Quốc sẽ chỉ quan tâm tới việc làm chậm lại, hay thậm chí là ngăn chặn những nỗ lực phát triển một ngành công nghiệp có khả năng cạnh tranh của châu Phi.
Trong khi Trung Quốc đẩy mạnh đầu tư nước ngoài của mình tại châu Phi, nhưng cho đến nay vẫn chỉ chú trọng vào các hợp đồng liên quan đến thương mại (và đặc biệt là liên quan đến hàng hóa). Có rất ít bằng chứng cho thấy đầu tư của Trung Quốc tập trung vào ngành sản xuất công nghiệp của châu Phi, có thể là do giới doanh nghiệp của Trung Quốc cho rằng ngành công nghiệp của châu Phi đơn giản là không có khả năng cạnh tranh. Trong một bài báo gần đây nhan đề “China’s Economic Take-off: Implications for Africa” (Sự cất cánh kinh tế của Trung Quốc: những hàm ý đối với châu Phi), Nhà kinh tế người Mỹ David Hale đã nói rằng, ngay cả với các chi phí lao động thấp, các công ty của châu Phi vẫn gặp khó khăn trong cạnh tranh, bởi vì các chi phí cơ sở hạ tầng và vận tải cao và còn do “năng suất lao động cao vút của các nhà máy dệt đồ sộ của Trung Quốc”. Ông cho rằng phải đến sau năm 2015, châu Phi mới có thể đạt được vị thế cạnh tranh với ngành sản xuất công nghiệp của Trung Quốc, bởi khi đó tăng trưởng lực lượng lao động của Trung Quốc sẽ chậm xuống tới mức gần bằng không. Vào thời điểm đó, châu Phi sẽ có một dân số vừa trẻ lại vừa tăng trưởng nhanh, trong khi tại hầu hết các nơi khác trên thế giới, bao gồm cả Trung Quốc và các nền kinh tế châu Á khác, lao động sẽ trở nên ngày càng khan hiếm.
Đáng tiếc là, châu Phi không có đủ điều kiện để đợi đến năm 2015 để trở thành một địch thủ công nghiệp, bởi vì những mối căng thẳng đang ngày càng tăng lên khi ngành công nghiệp của châu Phi bị cách ly ra khỏi nhịp điệu phát triển của xã hội, trong khi hàng nhập khẩu có chi phí thấp từ Trung Quốc lại chiếm lĩnh các thị trường tiêu dùng của châu lục này. Ngày nay, những mối căng thẳng đó đang diễn ra rõ rệt nhất ở Nam Phi. Xuất phát sự thèm khát nguyên liệu thô mà Trung Quốc đang tiến hành đàm phán các hiệp định tự do thương mại (FTA) với một loạt các nước chuyên sản xuất hàng nguyên liệu trên toàn thế giới, bao gồm Ảrập Xêut, Ôxtrâylia, Chilê, Niu Zilân và Nam Phi. Trong khi các tập đoàn công nghiệp mỏ của Nam Phi hoan nghênh sáng kiến FTA, thì các nhà chế tạo lại không có cùng quan điểm như vậy.
Chiến lược “cost-leadership” (Chi phí chỉ đạo) của Trung Quốc, xuất phát từ tình trạng sản xuất dư thừa trong nước, nên đã tạo điều kiện cho các nhà chế tạo có thể gặt hái được lợi nhuận nhờ vào mở rộng quy mô và cắt giảm chi phí sản xuất, đây là một mối đe dọa rất nghiêm trọng đối với các hãng chế tạo các sản phẩm công nghệ thấp trên phạm vi toàn thế giới. Nam Phi vốn được coi là cường quốc công nghiệp của châu lục đặc biệt dễ bị tổn thương. Theo phân tích của nhà kinh tế David Hale, các công ty dệt may của Nam Phi đang trả cho các công nhân của họ 2,17 USD/giờ, cao hơn gấp ba lần so với mức trung bình của Trung Quốc là 0,70 USD. Cũng trong ngành may mặc, công nhân tại Nam Phi được trả 1,38 USD/giờ, trong khi con số này tại Trung Quốc là 0,88 USD.
Giải pháp tốt nhất cho các vấn đề của ngành dệt may Nam Phi dường như là các côta tự nguyện do phía Trung Quốc áp đặt, cũng tương tự như các hạn ngạch về hàng xuất khẩu dệt may của Trung Quốc xuất sang Mỹ và EU. Gần đây, Trung Quốc đã công bố về một hiệp định như vậy được ký kết với Năm Phi, trong đó có chừa thêm thời gian cho các công ty dệt may có thể điều chỉnh. Các nước châu Phi khác có vẻ như không được may mắn như vậy. Do các thị trường của họ nhỏ hơn và đường biên giới của họ không chặt chẽ tạo ra khả năng sự xâm nhập của Trung Quốc sẽ mạnh hơn trong những năm sắp tới, điều này gây khó khăn thêm cho các nước châu Phi trong tiến trình công nghiệp hóa.
Trong trường hợp hiện nay, mối quan tâm mới nảy sinh của Trung Quốc tại châu Phi, được thúc đẩy chủ yếu bởi sự tìm kiếm hàng nhập khẩu nguyên liệu thô và các thị trường xuất khẩu hiện đang là một sự may mắn hòa trộn. Các nước châu Phi không thể quay lưng lại với các cơ hội xuất khẩu và đầu tư có tiềm năng mang lại lợi nhuận cao, nhưng cùng lúc sự xâm nhập của Trung Quốc tại châu Phi cũng cần phải xem xét một cách thận trọng nhằm đảm bảo rằng khu vực này không trở thành một nơi lệ thuộc hàng hóa nguyên khai và là nơi bán phá giá với các sản phẩm chất lượng thấp bị chối bỏ tại các thị trường cao cấp hơn.
Nguồn: ViewsWire Africa, 3/2006.