Hai phần ba ca bị ung thư có liên quan đến phong cách sống của chúng ta và môi trường (các tia bức xạ, các chất hóa học, v.v…). Các yếu tố môi trường là nguyên nhân một phần của 280.000 ca ung thư mới và 150.000 trường hợp tử vong hàng năm ở Pháp. Theo các chuyên gia soạn thảo bản Dự thảo Kế hoạch y tế-môi trường quốc gia theo yêu cầu của Chính phủ Pháp, 7-20% ca ung thư liên quan đến các yếu tố môi trường này.
Dữ liệu này tiếp nối với các dữ liệu của Ủy ban định hướng Kế hoạch về Ung thư, dựa trên cơ sở các nghiên cứu dịch tễ học của Anh (Richard Doll và Richard Peto), theo đó sự tiếp xúc do nghề nghiệp chịu trách nhiệm về 4% ca tử vong do ung thư, ô nhiễm chỉ chịu trách nhiệm 2% và các yếu tố địa vật lý (mặt trời, radon) chịu trách nhiệm 3%. Số ca tử vong vì ung thư, chiếm 70% số tử vong, liên quan đến các hành vi cá nhân: như hút thuốc là 22%, uống rượu 12% và dinh dưỡng 35%.
Một số chuyên gia còn tranh cãi về đánh giá này. Trong cuốn sách "Các căn bệnh do con người gây ra" ("Ces Maladies Créées par l'Homme", Paris: Albin Michel, 2004), Dominique Belpomme ước tính rằng, người ta có thể "coi 80-90% ca ung thư là do sự suy thoái môi trường gây ra". Cuốn sách "Ung thư và Môi trường" (Cancer and the Environment) do Bộ Y tế Mỹ và Viện Sức khỏe Quốc gia xuất bản, khẳng định: "Sự tiếp xúc với nhiều loại chất trong thiên nhiên và các chất khác do con người gây ra trong môi trường là nguyên nhân của ít nhất là 2/3 các ca ung thư ở Mỹ". Tuy nhiên, trong hai trường hợp này, khái niệm "Môi trường" hàm chứa một ý nghĩa rộng, bao gồm phong cách sống (tiêu dùng thuốc lá và rượu, chất dinh dưỡng), điều kiện làm việc, thuốc men, hoocmon, tia bức xạ, virut, vi khuẩn, tác nhân hóa học, v.v… Các yếu tố này tiếp theo các dữ liệu cơ bản đã nêu trên.
Tuy nhiên, mối liến quan giữa môi trường và ung thư được chứng thực từ các nghiên cứu so sánh giữa dân di cư và dân ở tại nước bản địa. Ở châu Á, dân cư có tỷ lệ ung thư tuyến tiền liệt và ung thư vú khá thấp, tuy nhiên tỷ lệ ung thư dạ dày lại cao. Ngược lại. người châu Á sống ở Mỹ có tỷ lệ ung thư tuyến tiền liệt và ung thư vú cao, trong khi tỷ lệung thư dạ dày giảm theo thời gian bằng với tỷ lệ dân Mỹ.
Cũng như vậy, từ thế kỷ thứ XVIII, các nghiên cứu được thực hiện trong môi trường nghề nghiệp cho thấy có sự liên quan với môi trường và cho phép nhận dạng một số tác nhân gây ung thư như benzen và amiăng.
Vì ung thư là bệnh hiếm (5 ca trong 10.000 người), cần nghiên cứu ở phạm vi rộng để có thể lượng hóa được bằng chúng về các nguyên nhân ung thư trong dân cư. Không may là một số nước, như nước Pháp, không phải lúc nào cũng có điều tra quốc gia về ung thư của người trưởng thành.
Theo các dữ liệu này, trách nhiệm của môi trường được xác lập trong một số trường hợp. Như vậy, ô nhiễm không khí do bụi rất có thể làm gia tăng nguy cơ ung thư phổi: theo Pablo Boffeta (Trung tâm Nghiên cứu Ung thư Quốc tế, ở Lyon), nguyên nhân này chịu trách nhiệm về 3,7% ca ung thư phổi (7200 ca ở châu Âu, trong đó có 1300 ca ở Pháp). Một số ví dụ khác nữa: sự tiếp xúc với arsenic, có trong đất ở một số khu vực trên thế giới có liên quan đến các bệnh ung thư khác nhau (da, gan, phổi, bàng quang, tụy); radon (ở Mỹ, có 20000 ca tử vong do ung thư phổi hàng năm là do tiếp xúc tại gia với các chất dẫn xuất từ khí này).
Một số ví dụ khác cũng cho thấy mối nghi ngờ về sự liên quan này: thuốc trừ sâu liên quan đến ung thư da, thuốc diệt cỏ nghi có liên quan đến ung thư huyết (u bạch huyết) hoặc mô kết mạc (bệnh sacom) , chưa kể đến các kim loại nặng phát tán tại các địa điểm công nghiệp.
Nếu tính thêm vào các nguyên nhân này các nghi vấn về tác động về mặt sức khỏa của Thảm họa Trécnôbưn hoặc về nguy cơ của việc tiếp xúc với trường điện từ (ăng ten - đài tiếp âm), danh sách các yếu tố mới về nguy cơ, mà người ta nhận thấy, còn dài nữa. Chúng ta hy vọng với việc tham gia vào Hiến chương Môi trường (Constitution de la Charte de l'Environnement), ở Pháp, sẽ thúc đẩy các nghiên cứu trong lĩnh vực này và rốt cuộc để chúng ta nhận thức tốt hơn về tác động của phong cách sống của chúng ta đối với sức khỏe.
(Futuribles, No 309, 2005)
***********