|
Việc Nga ngừng cung cấp khí đốt thông qua Ukraine vào đầu năm nay đã làm cho toàn bộ châu Âu gần như phát hoảng. Các kế hoạch cung ứng năng lượng dài hạn của Cộng đồng châu Âu (EU) trước đây phụ thuộc phần lớn vào nguồn khí đốt của Nga, bỗng nhiên trở thành ngờ nghệch. Mặc dù đã khôi phục lại một cách nhanh chóng, nhưng giá khí đốt vẫn tăng đột ngột trong mùa đông năm nay tại nhiều vùng thuộc châu Âu. Từ Italia đến Anh, nỗi lo sợ về sự nóng lên toàn cầu đã đặt chính sách năng lượng quốc gia lên hàng đầu của chương trình nghị sự, trong đó bao gồm cả khả năng quay trở lại với năng lượng nguyên tử.
Nhiều công ty năng lượng của châu Âu vẫn đang tiếp tục củng cố, nhưng hầu hết là nằm ở nội bộ các nước, chứ vượt qua biên giới. Trong giao dịch gần đây nhất, các Hãng Gas Natural và Endesa đã dành được một sự phê chuẩn về một vụ sáp nhập trị giá 22 tỷ euro liên kết các công ty khí đốt và điện năng lớn nhất của Tây Ban Nha để tạo thành một nhà quán quân quốc gia mới.
Đằng sau các hoạt động trên là cuộc tranh cãi ngày càng tăng về tương lai năng lượng và tác động của nó đến nền kinh tế. Một bên là một dự án đã có từ lâu nhằm hạ thấp giá cả do ủy ban châu Âu thiết kế nhằm tự do hóa thị trường và tạo điều kiện cho các nhà sản xuất và phân phối có thể cạnh tranh một cách tự do bên trong và xuyên qua biên giới các quốc gia. Bên kia là một phe phản bác với niềm tin ngày càng tăng phản đối việc tự do hóa hơn nữa các thị trường. Theo quan điểm của họ, vấn đề an ninh lâu dài và giá cả ổn định chỉ có thể duy trì một cách tốt nhất trong các thị trường kiểm soát quốc gia, với sự thống trị của các công ty mạnh, giả độc quyền, có khả năng trụ vững trước sự ép giá của các nhà sản xuất và những chuyển hướng đột ngột về cung và cầu. Có thể đó không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên khi nhiều tập đoàn năng lượng lớn nhất của châu Âu lục địa thuận theo lập luận này, tuy nhiên xét cho cùng thì sự cạnh tranh càng ít, càng có thể duy trì được mức giá cao.
Sự mâu thuẫn trên có những mối liên quan lớn đến các doanh nghiệp trên phạm vi toàn châu Âu. Hiện nay, các khách hàng doanh nghiệp tại các nước khác nhau phải trả các mức giá chênh lệch đến 100% ở ngay trên vùng lãnh thổ vốn được coi là một thị trường thống nhất châu Âu. Và do những mối lo sợ về tình trạng thiếu an toàn, nên các nhà cung ứng đã cố gắng trói buộc các khách hàng của mình vào những hợp đồng dài hạn, đôi khi kéo dài đến 15 năm. Điều này gây ảnh hưởng đến sự phát triển của hình thức giá giao ngay theo cách minh bạch, gây trở ngại cho sự thúc đẩy cạnh tranh.
Một thị trường năng lượng tự do hơn mang lại khả năng giảm giá xuống một mức được coi là thông quan trên toàn bộ phạm vi châu Âu. Năng lượng là một đầu vào có tính quyết định đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực chế tạo công nghiệp và giá cả tăng lên đang tạo nên áp lực bất lợi đối với biên lợi nhuận vốn đã rất hạn hẹp, do các công ty đang phải cố gắng cạnh tranh với các nền kinh tế mới nổi có mức lương thấp ở châu Á.
Việc thúc đẩy các thị trường tự do hóa có phải là một ý tưởng hay, hoặc như nhiều nhà bình luận cho rằng, điều đó sẽ mở cửa cho những dấu giếm, lôi kéo và lừa gạt giá cả không được kiểm soát, giống như nước Mỹ đã từng trải qua trong thời kỳ khủng hoảng điện năng nổi tiếng năm 2000-2001? Liệu vấn đề năng lượng có quan trọng ở tầm cỡ chiến lược đến mức không thể để cho thị trường chi phối? Và đây có phải là lập luận được lợi dụng bởi những người vốn nghi ngờ dự án thị trường thống nhất tổng thể và muốn bảo vệ các lợi ích quốc gia không?
Một số câu trả lời nằm một phần ở thị trường đã được tự do hóa của châu Âu. Ngược lại với Mỹ, Anh là một mô hình điển hình về sự thành công trong giải điều tiết. Sau khi tiến hành tư nhân hóa năm 1990, ngành năng lượng của nước này đã trải qua một giai đoạn cải tổ mạnh mẽ. Giờ đây, ba trong số sáu công ty chiếm ưu thế ở Anh đã thuộc sở hữu của người nước ngoài: các Hãng Prower và Powergen thuộc sở hữu của người Đức, EDF Energy thuộc về người Pháp. Còn lại ba Hãng Scottish Power and Scottish, Southern Energy và Centrica một hãng bán lẻ khí đốt thuộc sở hữu của người Anh.
Cạnh tranh là điều đáng mừng đối với người tiêu dùng. Theo Ofgem, nhà điều hành năng lượng của Anh cho biết, các doanh nghiệp sử dụng của Anh được hưởng mức giá điện và khí đốt thấp hơn so với hầu hết các đối thủ người châu Âu của họ trong vòng 14 năm qua. Và họ vẫn tiếp tục được hưởng mức giá thấp hơn vào năm ngoái, khi giá cả bên ngoài tăng vọt cộng thêm với những nỗi lo sợ về cung ứng. Thực sự là cho đến nay, thị trường Anh vẫn chống chịu được một sự suy giảm nhanh chóng đến bất ngờ trong các nguồn cung ứng ở vùng Biển Bắc và trước một mùa đông lạnh giá. Có thể thị trường sẽ trở nên khan hiếm trong một khoảng thời gian ngắn, nhưng một khi giá bán buôn điện và khí đốt cao hơn, trong đó khí đốt là loại nhiên liệu lớn, điều này sẽ kích thích đầu tư mới vào các trạm khí đốt thiên nhiên hóa lỏng và giúp mở ra triển vọng về một thế hệ các nhà máy điện nguyên tử mới.
Sự trôi dạt của châu lục
Theo một báo cáo do Hãng tư vấn Global Insight thực hiện theo đơn đặt hàng của Centrica thì thất bại của châu Âu lục địa trong tự do hóa thị trường năng lượng và ưu thế của các hợp đồng cung ứng dài hạn ở đây có liên quan đến mối liên kết giữa giá khí đốt và giá dầu mỏ (đang tăng lên). Điều này có nghĩa là giá khí đốt phần lớn bị cách ly khỏi cung và cầu trên thực tế, và nó bị bỏ ngỏ trước sự lôi kéo của các nhà cung ứng lớn. Vì vậy chi phí của người sử dụng khí đốt ở có thể Anh thêm 10 tỷ bảng (18 tỷ USD) dưới dạng hóa đơn thanh toán bổ sung trong năm nay.
Việc giam hãm tự do hóa còn gây ngăn cản một chương trình luật pháp đồ sộ được thiết kế nhằm đảm bảo thị trường châu Âu sẽ trở nên hoàn toàn mở cửa vào tháng 7 năm 2007, theo kế hoạch do EC đưa ra. Kể từ năm 1999, các công ty lớn đã có thể lựa chọn trong số các nhà cung ứng năng lượng cạnh tranh và vào tháng 7 năm 2004 tất cả người sử dụng là doanh nghiệp cũng có quyền đó, ít nhất là trên giấy tờ. Tháng 12 năm ngoái, Leon Brittain nguyên là ủy viên hội đồng cạnh tranh EU đã dự đoán rằng vào mùa hè năm 2007 các nước thành viên EU có thể sẽ trải qua một quá trình chính thức thực hiện ba chỉ thị về năng lượng. Mặc dù vậy, trên thực tế một thị trường được cho là mở cửa sẽ vẫn là một bộ thu gom các thị trường quốc gia với tương đối ít các mối quan hệ gắn kết với nhau theo cách cần thiết để tạo điều kiện cho một dòng năng lượng cạnh tranh.
Sự thất bại trong tự do hóa thị trường năng lượng châu Âu có một vài nguyên nhân. Thứ nhất, đó là sự can thiệp có chủ tâm của Nhà nước bị thúc đẩy bởi mong muốn thiết lập nên các nhà cạnh tranh quốc gia mạnh mẽ. Nguyên nhân thứ hai có liên quan trực tiếp, đó là việc cải tiến cơ sở hạ tầng theo cách cho phép cạnh tranh mạnh hơn thực sự không phải vì lợi ích của các công ty lớn. Thứ ba, mặc dù những người thúc ép có một vài tiếng nói tại ủy ban, nhưng họ không thể làm gì được khi thiếu vắng những luật lệ có hiệu lực của địa phương. Châu Âu sẽ phải vượt qua từng trở ngại trên để cho một thị trường năng lượng thực sự thống nhất trở thành hiện thực.
Do năng lượng có một vai trò quan trọng nên từ lâu nay nó được coi là một lĩnh vực thích hợp cho chính sách của Chính phủ. Pháp và Đức đã làm hết sức mình để có thể tuân theo ở mức độ tối thiểu các yêu cầu trong quy định của EU, cùng lúc họ hỗ trợ cho các Tập đoàn điện và khí đốt khổng lồ của mình, như Electricité de France (EDF), Gaz de France (GDF) và E.ON, RWE của Đức. Mặc dù Anh và các nước thuộc bán đảo Scandinavian đã hoàn toàn tự do hóa các doanh nghiệp năng lượng của mình, người tiêu dùng tại các nước này vẫn không thể được hưởng trọn vẹn lợi ích mà cạnh tranh có thể đạt được.
Theo Phó Giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế William Ramsay cho biết, khoảng 80% các thị trường năng lượng của châu Âu bị đông cứng, chỉ có phần còn lại chịu đựng tất cả tính dễ biến động của giá cả. Mặc dù các hãng độc quyền có bị mất đi một chút thế mạnh của mình, nhưng họ vẫn chiếm vị trí nổi trội tại các thị trường Pháp, Italia và Tây Ban Nha. Các công ty cung ứng năng lượng của Đức đã củng cố được vị trí của mình kể từ khi diễn ra vụ sáp nhập của E.ON và Ruhrgas vào năm 2003, trong khi Gasunie đang khống chế cả thị trường bán buôn khí đốt ở Hà Lan, còn Hãng Suez của Pháp kiểm soát thị trường điện và khí đốt tại Bỉ thông qua các công ty con của mình tại các địa phương. Khó có thể nói rằng thị trường Pháp đã mở cửa cho sự cạnh tranh từ bên ngoài, khi EDF vẫn còn kiểm soát tới 86% thị trường nước này.
Italia đã tiến xa hơn Pháp trong việc mở cửa thị trường của mình cho các hãng bên ngoài. Dưới sức ép của EC, Chính phủ nước này đã buộc Enel, một công ty điện năng nổi trội của Italia phải phân tán bớt đầu tư và giảm công suất sản xuất điện từ 80% xuống 40%. Mặc dù vậy, giá năng lượng ở châu Âu vẫn giữ ở mức cao nhất và Chính phủ Italia, người nắm quyền sở hữu 30% Công ty Enel và Eni vẫn có ý định trao cho những người bạn của mình khi họ quyết định ai sẽ là người vận hành.
Thị trường thống nhất châu Âu vẫn còn là một tác phẩm chắp vá các chính sách và quy định quốc gia về năng lượng. Quyền lực của cơ quan có thẩm quyền tại Brussels để can thiệp vẫn còn bị hạn chế. Mặc dù EC có thể bắt phạt các công ty cá thể, nhưng họ vẫn phải phụ thuộc vào các Chính phủ quốc gia để thúc đẩy tiến trình tự do hóa. Theo Đại diện của Enel cho biết, trong số các nước lớn ở châu Âu, chỉ có Anh và Italia là có các cơ quan điều hành mạnh và độc lập. Đức thậm chí còn không có một cơ quan điều hành cho đến khi Bundesnetzagentur được thành lập vào năm ngoái. Cơ quan điều hành của Tây Ban Nha có vẻ như bị khuất phục trước áp lực chính trị.
Theo một số nhà phân tích thì việc thiếu vắng các quy định hài hòa và sự nghi ngờ của các nhà điều hành địa phương về một thị trường rộng lớn hơn chính là những trở ngại đối với tiến trình tự do hóa ở khu vực này. Bên cạnh đó, các chỉ thị về năng lượng của EC vẫn còn khó điều khiển và các Chính phủ còn chưa sẵn sàng để phối hợp với nhau. Loyola de Palacio, nguyên ủy viên Hội đồng năng lượng đã tiến hành một chiến dịch không mấy thành công về việc thành lập các kho dự trữ năng lượng chung, hay ít ra là một hệ thống điều phối các kho dự trữ quốc gia. Kế hoạch của bà về việc thành lập một thực thể điều hành chung về lĩnh vực này trong EU đã không thành công.
Chiến dịch tự do hóa EU hiện đang bắt đầu tăng cường sinh lực cho các cơ quan điều hành quốc gia. Văn phòng Cartel của Đức đang bàn cãi với E.ON về các hợp đồng dài hạn của mình, dựa trên cơ sở rằng họ đã đối xử không công bằng với những người mới đến muốn tìm kiếm cơ hội tiếp cận thị trường. Trước đây, E.ON đã ký kết các hợp đồng kéo dài 15 năm hoặc thậm chí còn lâu hơn với các nhà phân phối trong vùng nhằm ngăn chặn các hãng cạnh tranh không thể xâm nhập vào thị trường.
Theo Rafael Miranda, Giám đốc Công ty Endesa, để có thể đáp ứng được các nhu cầu ngày càng tăng, châu Âu cần tới 1 nghìn tỷ euro đầu tư cho năng lượng trong vòng 25 năm tới. Và khoản này gói gọn cả số tiền đánh cược trong cuộc tranh luận giữa một bên là giá trị của một thị trường hoạt động tự do và bên kia là tính vững chắc nhưng với giá cả cao hơn của một thị trường cố định về bản chất. Còn hiện tại, ở châu Âu sự lưu hành đang diễn ra theo chiều hướng chắc chắn nhưng với giá đắt.
Nguồn: The Economist, 2/2006
|
