Tổng quan “Báo cáo Phát triển Con người 2005” do Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) vừa công bố, đã đề cập đến quy mô thách thức đặt ra cho thế giới trong vòng 10 năm, từ nay cho đến 2015. Báo cáo này tập trung vào những việc mà Chính phủ các nước giàu có thể làm để thực hiện các cam kết của họ trong thỏa thuận đối tác toàn cầu. Không một khoản viện trợ nào có thể bù đắp được, nếu Chính phủ các nước viện trợ không ưu tiên phát triển con người, không tôn trọng các quyền con người, không giải quyết vấn đề bất bình đẳng hay không trừ tận gốc nạn tham nhũng. Ba trụ cột của quan hệ hợp tác, mỗi trụ cột đều cần phải cấp bách đổi mới. Trụ cột thứ nhất là hỗ trợ phát triển, trụ cột thứ hai là thương mại quốc tế, trụ cột thứ ba là an ninh.
Về vấn đề Thương mại và phát triển con người
Thương mại quốc tế là một trong những động lực mạnh nhất thúc đẩy quá trình toàn cầu hoá. Các mô hình thương mại đã thay đổi. Tỷ trọng xuất khẩu (XK) các mặt hàng công nghiệp /thủ công nghiệp của các nước đang phát triển trên thế giới không ngừng tăng lên- và một số nước đang xoá bỏ khoảng cách về công nghệ. Thành công trong lĩnh vực XK không phải bao giờ cũng nâng cao được phúc lợi của con người trên diện rộng. Bằng chứng cho thấy cần phải quan tâm nhiều hơn tới những điều kiện cho sự hội nhập của các nước vào thị trường thế giới. Các quy tắc thương mại công bằng hơn sẽ góp phần thực hiện điều đó, đặc biệt trong việc tiếp cận thị trường. Tính trung bình, hàng rào thương mại đối với hàng hoá XK của các nước đang phát triển sang các nước giàu cao hơn từ ba đến bốn lần so với hàng rào dựng lên đối với việc giao dịch thương mại giữa các nước giàu với nhau.
Nông nghiệp là mối quan ngại đặc biệt. Hai phần ba trong tổng số người dân đang tồn tại ở mức chưa đầy 1 USD/ngày đang sống và lao động ở các vùng nông thôn. Thị trường, sinh kế cũng như triển vọng thoát khỏi đói nghèo của họ chịu sự tác động trực tiếp bởi những quy tắc điều chỉnh thương mại trong nông nghiệp. Hiện nay các nước giàu chỉ chi hơn 1 tỷ USD mỗi năm để viện trợ nông nghiệp cho các nước nghèo, trong khi họ chi gần 1 tỷ USD mỗi ngày để trợ cấp cho sản xuất nông nghiệp vốn đã quá thừa trong nước.
Trong một số lĩnh vực, các quy tắc của WTO có nguy cơ củng cố một cách có hệ thống những bất lợi đối với các nước đang phát triển và tiếp tục chuyển lợi ích của quá trình hội nhập toàn cầu về phía các nước phát triển. Ví dụ bộ quy tắc này đang hạn chế cơ hội xây dựng các chính sách công nghiệp và công nghệ năng động ở các nước nghèo, vốn là những chính sách cần thiết để nâng cao năng suất và đạt được thành công trên thị trường thế giới. Chế độ WTO hiện nay loại bỏ nhiều chính sách đã từng giúp các nước Đông á đạt được tiến độ nhanh chóng. Các quy tắc của WTO về quyền sở hữu trí tuệ thể hiện 2 mối đe doạ: làm tăng chi phí chuyển giao công nghệ và có khả năng làm tăng giá thuốc chữa bệnh, gây ra những rủi ro về y tế công cộng đối với người nghèo. Trong các cuộc đàm phán của WTO về các dịch vụ, các nước giàu đã tìm cách tạo mọi cơ hội đầu tư cho các công ty trong lĩnh vực mà họ có lợi thế rõ rệt, đó là chuyển nhượng lao động theo thời vụ. Theo ước tính, một mức tăng nhỏ trong lĩnh vực chuyển nhượng lao động có tay nghề và không có tay nghề cũng có thể tạo hơn 150 tỷ USD mỗi năm- một món lợi hơn nhiều so với những gì thu được từ quá trình tự do hoá trong các lĩnh vực khác.
Tăng cường các mối liên kết
Sự xuất hiện của các cơ cấu thương mại gây ra những mối đe doạ mới đối với việc thiết lập một chế độ thương mại bình đẳng hơn trong nông nghiệp. Các chuỗi siêu thị đã trở thành những “người gác cổng” trong thị trường nông nghiệp ở các nước giàu. Nhưng các đối tượng tiểu nông bị loại trừ bởi các tập quán mua bán của một số các siêu thị, làm suy yếu những mối gắn kết thương mại và phát triển con người. Việc thiết lập cơ cấu nhằm tạo thuận lợi để thành phần tiểu nông gia nhập dây chuyền tiêu thụ toàn cầu theo những điều kiện bình đẳng hơn sẽ cho phép khu vực tư nhân đóng một vai trò quan trọng trong cuộc chiến chống đói nghèo trên toàn cầu.
Nguồn: World Development, 12/2005